ફ્યોર્ડ, જે ખરેખર ફ્યોર્ડ નથી!

Published in Gujarat Samachar 18th October 2026

...તો ચાર જુદી જુદી કથાઓ લઈને પાછા ફરશોઃ એક કિલ્લો, એક શ્રદ્ધા, એક નવો અવતાર અને એક બગીચો...

જરા મનમાં યુરોપનો નકશો ખોલો. સ્પેન અને ફ્રાન્સથી પૂર્વ તરફ આગળ વધો, ઇટાલી વટાવો, અને પહોંચો એડ્રિયાટિક સમુદ્ર સુધી, ઇટાલી અને સામેના કિનારા વચ્ચે ફેલાયેલી પાણીની એ લાંબી, સાંકડી પટ્ટી સુધી. એ પૂર્વી કિનારા પર અને એની પાછળ જે પ્રદેશ આવેલો છે, એને આપણે ભારતીય પ્રવાસીઓ સામાન્ય રીતે ઈસ્ટર્ન યુરોપ કહી દઈએ છીએ. ભૂગોળના જાણકારો એને વધુ ચોક્કસ નામ આપે છે, બાલ્કન્સ અથવા દક્ષિણ-પૂર્વ યુરોપ. રોમન, વેનેશિયન, ઓટોમન અને ઑસ્ટ્રિયન શાસને આ પ્રદેશને ઘડ્યો, અને ૧૯૯૦ના દાયકામાં યુગોસ્લાવિયાના વિભાજને એને ફરી નવો આકાર આપ્યો.

હવે આ નકશા પર ત્રણ દેશ ગોઠવીએ. સૌથી સહેલાઈથી નજરે ચડે છે ક્રોએશિયા, જે અર્ધચંદ્રાકારે આ પ્રદેશ પર વળીને એડ્રિયાટિકના કિનારે કિનારે સેંકડો કિલોમીટર દક્ષિણ તરફ જાય છે અને કિલ્લેબંધ શહેર ડુબ્રોવનિક (ગેમ ઑફ થ્રોન્સના ચાહકો માટે કિંગ્સ લૅન્ડિંગ) પછી થોડે આગળ પૂરું થાય છે. એ કિનારાની પાછળ છે બોસ્નિયા અને હર્ઝેગોવિના, જેને દરિયો મળે છે ફક્ત નેઉમ નગરની આસપાસ, લગભગ વીસ કિલોમીટરની એક પાતળી પટ્ટીમાં. આ પટ્ટી એટલી સાંકડી છે કે ક્રોએશિયાના પોતાના દરિયાકિનારાને બે ભાગમાં વહેંચી દે છે. ડુબ્રોવનિક વટાવતાં જ આવે છે મોન્ટેનેગ્રો, આશરે છ લાખની વસ્તી ધરાવતો નાનકડો દેશ, જે છેક ૨૦૦૬માં સ્વતંત્ર થયો. એના નામનો અર્થ છે કાળો પર્વત, અને કિનારા પરથી સીધી આકાશ તરફ ઊઠતી ચૂનાના પથ્થરની પર્વતમાળાઓ જુઓ તો આ નામ એકદમ યોગ્ય લાગે. એની દક્ષિણ-પૂર્વે આલ્બેનિયા છે, પૂર્વમાં સર્બિયા અને કોસોવો, અને સમુદ્રની પેલે પારથી ઇટાલીના બારીથી આવતી ફેરીઓ મોન્ટેનેગ્રોના બાર બંદરે લાંગરે છે.

મોન્ટેનેગ્રોના આ ટૂંકા દરિયાકિનારાના ઉપરના છેડે સમુદ્ર કંઈક અણધાર્યું કરે છે. પાણી અંદરની તરફ વળે છે અને પર્વતોની વચ્ચે જાણે ગડી વાળીને પેસી જાય છે, માંડ ત્રણસો મીટર પહોળી નાળમાંથી સરકીને એક એવા અખાતમાં ફેલાય છે, જે એટલો બંધિયાર અને નાટ્યાત્મક છે કે જાણે ઘણે ઉત્તરના કોઈ દેશનો હોય એવું લાગે. આ છે બે ઑફ કોટોર, ડુબ્રોવનિકથી રસ્તા માર્ગે બે કલાક દૂર. હું હમણાં જ ત્યાંથી પાછો ફર્યો છું, અને ત્યારથી મિત્રોને એનું વર્ણન કરવાનો પ્રયત્ન કરું છું, પણ ખાસ સફળ થયો નથી. એને ઘણી વાર યુરોપનું સૌથી દક્ષિણનું ફ્યોર્ડ કહેવામાં આવે છે. ઘેરા ભૂરા પાણીમાં સીધા ઊતરતા પર્વતો, અને ખડકો જેટલી જગ્યા આપે એટલા સાંકડા કિનારા પર વસેલાં મધ્યયુગીન નગરો. એ દેખાય છે પણ બિલકુલ ફ્યોર્ડ જેવું જ. પણ એમાં એક નાનકડી ગરબડ છે, અને એ જ ગરબડ આ પ્રવાસને ખરેખર કેવી રીતે માણવો એ સમજાવે છે.

બે ઑફ કોટોર ખરેખર ફ્યોર્ડ છે જ નહીં. ફ્યોર્ડ ગ્લેશિયર, એટલે કે હિમનદીથી કોતરાય છે, અને આ વિસ્તારની આસપાસ ક્યારેય કોઈ ગ્લેશિયર આવ્યું જ નથી. આ તો રિયા છે, એક પ્રાચીન નદીની ખીણ, જે સમુદ્રની સપાટી વધતાં પાણીમાં ડૂબી ગઈ. એ જ નાટ્યાત્મક ખડકો, એ જ સાંકડી ખાડીઓ, બસ બરફનું નામોનિશાન નહીં. ભૂસ્તરશાસ્ત્રીઓ વર્ષોથી નમ્રતાપૂર્વક આ ભૂલ સુધારતા રહે છે, પણ પ્રવાસન ઉદ્યોગ એમની વાત કાને ધરતો નથી, કારણ કે યુરોપનું સૌથી દક્ષિણનું રિયા કહીને એક પણ હોલિડે પૅકેજ વેચાવાનું નહોતું! આ વાત આખા પ્રદેશ વિશે એક સાચી હકીકત કહી જાય છેઃ મોન્ટેનેગ્રો દૂરથી કંઈક જુદું દેખાય છે, અને નજીક જાઓ તો કંઈક સાવ જુદું જ આપે છે. અને મોટા ભાગના પ્રવાસીઓ અહીં જ થાપ ખાય છે. ક્રૂઝ શિપના ડેક પરથી કે ઉતાવળી એક દિવસની ટ્રિપમાં કોટોર, પેરાસ્ટ, સ્વેતી સ્ટેફન અને હર્ત્સેગ નોવી, આ ચારેય એક જ લાંબા પોસ્ટકાર્ડમાં ભળી જાય છે. પથ્થરની દીવાલો, લાલ છાપરાં, ફીરોજી પાણી, અને ફરી એ જ. તો ચાલો, આજે તમને એક ભૌગોલિક રોલર કોસ્ટરની સફરે લઈ જાઉં, અને સમજાવું કે આ જગ્યાઓને એકબીજાથી કેવી રીતે અલગ ઓળખવી, અને દરેકને એની આગવી ઓળખ સાથે કેવી રીતે માણવી.

કોટોર એટલે કિલ્લો. બાયઝેન્ટાઇન, વેનેશિયન અને ઓટોમન સદીઓ દરમિયાન એક પછી એક ઘેરાનો સામનો કરવા બંધાયેલું, દીવાલોથી રક્ષાયેલું શહેર. એનું ઓલ્ડ ટાઉન વીસ મિનિટમાં પગપાળા ફરી વળાય, પણ સાચું કોટોર દીવાલોની અંદર નથી. એ દીવાલોની ઉપર છે. આ દીવાલો પર્વતના ઢોળાવ પર વાંકીચૂકી ચડતી ચાર કિલોમીટરથી વધુ લંબાય છે, અને આશરે બસો એંશી મીટરની ઊંચાઈએ સેન્ટ જૉનના કિલ્લા સુધી પહોંચે છે. ગરમીમાં હજારથી વધુ પગથિયાંનું આ ચઢાણ ખરેખર કસોટી કરે, પણ કોટોર બરાબર આ જ જગ્યાએ કેમ વસ્યું છે એ ત્યાં ઉપર ચડીને જ સમજાય. ટોચ પરથી આખો અખાત તમારી નજર સામે ખૂલી જાય છેઃ સાંકડી વેરિગે સામુદ્રધુની, બહારનો અને અંદરનો અખાત, અને દૂર દેખાતું પેરાસ્ટ. પાણી પરથી જોતાં કોટોર સુંદર લાગે છે. પણ દીવાલોની ઉપરથી જોયેલું કોટોર, એ જ ખરી વાત છે. ચઢાણ ભારે લાગે તો નવી કેબલ કાર અગિયાર મિનિટમાં તમને લોવચેન પર્વત પર લઈ જાય છે, જે આખા અખાત પર નજર રાખતો ઊભો છે. એ જ નજારો, અને એક પણ પગથિયું નહીં. ગમે તે રીતે જાઓ, કોટોરને ફક્ત ફરવાનું શહેર નહીં, ઉપરથી નિહાળવાનું શહેર માનજો.

કોટોરના ઓલ્ડ ટાઉનથી હોડીમાં પંદર મિનિટ દૂર આવેલા પેરાસ્ટનો મિજાજ સાવ જુદો છે. કોટોર જો સુરક્ષા છે, તો પેરાસ્ટ શ્રદ્ધા છે. શ્રીમંત દરિયાઈ કૅપ્ટનોએ એક જ વૉટરફ્રન્ટ સ્ટ્રીટ પર બંધાવેલા બરોક શૈલીના મહેલોનું આ નગર, જેણે એડ્રિયાટિકની સૌથી હૃદયસ્પર્શી કથાઓમાંની એક આપણને આપી છે. કહેવાય છે કે ૧૪૫૨માં પેરાસ્ટના બે માછીમારોને કિનારા નજીકના એક ખડક પર વર્જિન મેરીની એક પ્રતિમા મળી. ત્યાર પછી, દરિયાઈ સફરેથી સહીસલામત પાછો ફરતો દરેક ખલાસી એ ખડક પર એક પથ્થર નાખવા લાગ્યો, અને જૂનાં જહાજોને જાણીજોઈને ત્યાં ડુબાડવામાં આવ્યાં. પથ્થરે પથ્થરે, સફરે સફરે, એ ખડક એક ટાપુ બની ગયો. આજે ત્યાં અવર લેડી ઑફ ધ રૉક્સ નામનું ચર્ચ છે, જેની દીવાલો પર ચાંદીની અસંખ્ય તકતીઓ જડેલી છે, જે પેઢીઓથી ખલાસીઓએ પોતાને ઘરે સલામત પાછા લાવવા બદલ મેડોનાનો આભાર માનવા અર્પણ કરી છે. દર વર્ષે બાવીસમી જુલાઈએ ફાસિનાડા ઉત્સવમાં આખું નગર હોડીઓ લઈને ત્યાં જાય છે અને લગભગ છસો વર્ષથી બંધાઈ રહેલા આ સ્મારકમાં વધુ એક પથ્થર ઉમેરે છે. તો પાંચ મિનિટની હોડીમાં સામે પાર જજો, સંપૂર્ણપણે કૃતજ્ઞતાથી ચણાયેલા એ ચર્ચમાં ઊભા રહેજો, અને અનુભવજો કે તમે એડ્રિયાટિક કિનારાનું સૌથી ધીમું અને સૌથી ધીરજવાળું બાંધકામ જોઈ રહ્યા છો.

સ્વેતી સ્ટેફન એટલે નવો અવતાર. એ અખાતની બહાર, બુડવા પાસેના ખુલ્લા દરિયાકિનારે, કોટોરથી કલાકના ડ્રાઇવિંગ જેટલે દૂર છે. અહીં જતાં પહેલાં એટલું જાણી લેજો કે આ ટાપુ હવે ફક્ત એની દીવાલોની અંદરના રિસોર્ટના મહેમાનો માટે જ ખુલ્લો છે. ૧૪૪૨માં એની શરૂઆત એક કિલ્લેબંધ માછીમાર ગામ તરીકે થઈ હતી, જ્યાં બાર પરિવારો ઓટોમન હુમલાઓથી બચવા પથ્થરની દીવાલો પાછળ આશરો લેતા, અને પાંચ સદી સુધી એ આમ જ રહ્યું. ૧૯૫૦ના દાયકામાં યુગોસ્લાવ સરકારે ત્યાંના રહેવાસીઓને ખસેડીને આખા ટાપુને હોટેલમાં ફેરવી નાખ્યો; બહારથી જૂના પથ્થરનાં ઘર એમ ને એમ રહ્યાં, પણ અંદરથી એ લક્ઝરી સ્યુટ્સ બની ગયાં. ૧૯૬૦માં ફરી ખૂલ્યા પછી એ દુનિયાના સૌથી જાણીતા રિસોર્ટ્સમાંનો એક બની ગયો. સોફિયા લોરેન, એલિઝાબેથ ટેલર અને પ્રિન્સેસ માર્ગારેટ જેવાં નામો અહીં આવ્યાં, પણ યુગોસ્લાવિયાના વિભાજન પછી એની ચમક ઝાંખી પડી. પછી અમાન ગ્રૂપે એને ફરી સજાવ્યો, અને ૨૦૧૪માં વિમ્બલ્ડન જીત્યાના થોડા જ દિવસો પછી નોવાક જોકોવિચે અહીં લગ્ન કર્યાં. એટલે સ્વેતી સ્ટેફનને દૂરથી જ માણજો, ઉપરની ટેકરી પરના વ્યૂપૉઇન્ટ પરથી કે સામેના ગુલાબી રેતીવાળા બીચ પરથી. એ હવે ગામ નથી, ગામની યાદ છે, અને એના ફોટા પણ એ જ રીતે સૌથી સુંદર આવે છેઃ પોતાની જ દીવાલોની બહારથી જોયેલી, એક વિચિત્ર છતાં અતિ સુંદર રચના.

હર્ત્સેગ નોવી એટલે બગીચો. એ અખાતના મુખ પર વસેલું છે. મોટા ભાગના પ્રવાસીઓ એને છોડી દે છે, અને એ ભૂલ છે, કારણ કે ચારેયમાં રહેવા માટે સૌથી સુંદર નગર આ જ છે. સ્થાનિક લોકો એને સૂર્યનું શહેર કહે છે, અને એનું ઓલ્ડ ટાઉન ટેકરી પર એટલી બધી સીડીઓની ગૂંચ સાથે ચડે છે કે એને સીડીઓનું શહેર પણ કહેવાય છે. દરિયા પાસેનાં ખજૂરીનાં ઝુંડથી લઈને ઉપરનાં આલ્પાઇન જંગલો સુધી, અહીં જુદાં જુદાં અનેક વાતાવરણ એકસાથે મળે છે, એટલે અહીંના બગીચાઓમાં એવા છોડ સાથે ઊગે છે, જેમને એક જ નગરમાં હોવાનો કોઈ હક જ નથી!

તો આ લેખની ખરી વાત આટલી જ છેઃ આ કિનારાનું દરેક નગર જુદા કારણસર વસ્યું છે. કોટોરને ચઢાણ આપો, વહેલી સવારે, ગરમી અને ક્રૂઝની ભીડ સાથે આવી પહોંચે એ પહેલાં. પેરાસ્ટને હોડીની સફર આપો, અને તારીખો અનુકૂળ હોય તો જુલાઈનો ઉત્સવ પણ. સ્વેતી સ્ટેફનની અંદર જવાનો પ્રયત્ન કરવાને બદલે એને નિહાળો. અને હર્ત્સેગ નોવી માટે એક નિરાંતની બપોર રાખો, સીડીઓથી થાકી ન જાઓ ત્યાં સુધી ઉપર તરફ લટાર મારતા રહો. ચારેયને એક જ ઉતાવળિયા દિવસમાં પતાવશો, તો ઘરે પથ્થરની દીવાલો અને ફીરોજી પાણીના એવા ફોટા લઈને પાછા આવશો, જે એડ્રિયાટિકના કોઈ પણ કિનારાના હોઈ શકે. પણ દરેક નગરને એ જેને લાયક છે એટલું ધ્યાન આપશો, તો ચાર જુદી જુદી કથાઓ લઈને પાછા ફરશોઃ એક કિલ્લો, એક શ્રદ્ધા, એક નવો અવતાર અને એક બગીચો. અને આ બધું એ જ અદ્ભુત રિયાથી માંડ એક કલાકના અંતરે, જેને દુનિયા જીદપૂર્વક ફ્યોર્ડ જ કહે છે. આ હતી મારી મોન્ટેનેગ્રોની સફર, મળીએ આવતા અઠવાડિયે...