છેલ્લા દિવસનો કોયડો

Published in Gujarat Samachar 11th October 2026

...કદાચ પ્રવાસની આ સૌથી મોંઘી ભૂલ છે, કારણ કે એ કોઈ બિલમાં દેખાતી નથી, પણ યાદોમાં એની કિંમત ભારે ચૂકવવી પડે છે...

દરેક પ્રવાસમાં એક દિવસ એવો હોય છે જેનું કોઈ પ્લાનિંગ કરતું નથી, અને મોટે ભાગે એ હોય છે છેલ્લો દિવસ. હમણાં જ અમે ઇસ્તંબુલ ગયાં હતાં. હોટેલમાંથી ચેક-આઉટ બપોરે બે વાગ્યે હતું, ફ્લાઇટ રાત્રે આઠ વાગ્યે, અને વચ્ચેના એ કલાકોનું મેં કશું જ આયોજન કર્યું નહોતું. પરિણામ એ આવ્યું કે આખો દિવસ બૅગ્સનું શું કરવું એની ચિંતામાં જ ગયો, અને શહેર બાજુએ રહી ગયું. અમારી સૌથી તાજેતરની ફૂકેટની ટ્રિપમાં પણ એવું જ થયું. કોઈ ચોક્કસ હેતુ વિના અમે આમતેમ ફર્યાં અને સાચું કહું તો ખાસ કંઈ કર્યું જ નહીં. આવા દિવસે ટૅક્સી આવે ત્યાં સુધીમાં તો મનથી પ્રવાસ પૂરો થઈ ગયો હોય છે, બાકી રહે છે ફક્ત ભાગદોડ અને વ્યવસ્થા. મેં આને નામ આપ્યું છે છેલ્લા દિવસનો કોયડો. કદાચ પ્રવાસની આ સૌથી મોંઘી ભૂલ છે, કારણ કે એ કોઈ બિલમાં દેખાતી નથી, પણ યાદોમાં એની કિંમત ભારે ચૂકવવી પડે છે.

મનોવિજ્ઞાનમાં આને પીક-એન્ડ રૂલ કહેવાય છે. ૧૯૯૦ના દાયકામાં ડેનિયલ કાહનેમન અને ડોનાલ્ડ રેડલમેયરના સંશોધનમાંથી આ વાત સામે આવી. માણસ કોઈ અનુભવને એની લંબાઈથી કે એની સરેરાશ ક્ષણોથી નથી મૂલવતો, પણ મુખ્યત્વે બે બાબતોથી મૂલવે છે: સૌથી તીવ્ર ક્ષણ, અને એનો અંત કેવો આવ્યો. આ વિષયનો સૌથી જાણીતો અભ્યાસ ટ્રાવેલ કૉલમમાં ટાંકવા જેવો આકર્ષક તો નથી, પણ જરા ધીરજ રાખજો. કોલોનોસ્કોપી કરાવતા દર્દીઓને બે જૂથમાં વહેંચવામાં આવ્યા, અને એક જૂથ માટે પ્રક્રિયાના અંતે થોડી મિનિટોની હળવી અસુવિધા ઉમેરવામાં આવી. એ જૂથે કુલ તકલીફ વધારે સહન કરી, છતાં એમને અનુભવ ઓછો કષ્ટદાયક યાદ રહ્યો, ફક્ત એટલા માટે કે અંત થોડો હળવો હતો. પછીના અભ્યાસોમાં સુખદ અનુભવોમાં પણ આવું જ જોવા મળ્યું. પ્રવાસની ભાષામાં કહીએ તો, આગલા દિવસો ગમે તેટલા સુંદર ગયા હોય, પ્રવાસનો અંત વચ્ચેના કોઈ પણ સામાન્ય દિવસ કરતાં વધુ વજન ધરાવે છે. ઉતાવળિયો, તણાવભર્યો છેલ્લો દિવસ ફક્ત એક દિવસ નથી બગાડતો, એ ચૂપચાપ આખા પ્રવાસની યાદ જ બદલી નાખે છે.

છેલ્લો દિવસ સામાન્ય રીતે ત્રણ રીતે બગડે છે. પહેલો છે અધવચ્ચેનો દિવસ. રૂમ ખાલી થઈ ગયો છે, ફ્લાઇટને હજુ કલાકો બાકી છે; તમે ન તો હોટેલના મહેમાન છો, ન હજુ મુસાફર. સાથેની બૅગ્સને કારણે દરેક કૅફેમાં બેસવું અઘરું લાગે અને દરેક મ્યુઝિયમ જવું માથાકૂટ, એટલે આખો દિવસ રાહ જોવામાં જ ઓગળી જાય છે. ઇસ્તંબુલમાં બરાબર આવું જ થયું હતું. બીજો છે મહત્ત્વાકાંક્ષી દિવસ. કોઈને અચાનક યાદ આવે કે એક મોટું સ્થળ જોવાનું તો રહી ગયું, અને છેલ્લી સવાર એને પકડવાની દોડમાં ફેરવાઈ જાય છે. એ સ્થળ અડધા ધ્યાનથી જોવાય, એરપોર્ટ તરફનો ટ્રાફિક આખી વાતને જુગાર બનાવી દે, અને પ્રવાસ એક અજંપા સાથે પૂરો થાય. ત્રીજો છે પૅકિંગની સાંજ, જે સોવેનિયર્સ ગોઠવવામાં, બૅગ્સનું વજન કરવામાં અને વહેલી સવારનું એલાર્મ મૂકવામાં જ વીતી જાય છે; છેલ્લું ડિનર ઉતાવળમાં પતે, કારણ કે ગાડી સવારે ચાર વાગ્યાની બુક છે. જે સાંજ પ્રવાસની સૌથી હૂંફાળી હોવી જોઈતી હતી, એ લગેજના કિલોના હિસાબ-કિતાબમાં ખર્ચાઈ જાય છે. આ ત્રણેય સ્થિતિ થોડા આયોજનથી ટાળી શકાય, પણ આપણે એ જ ભાગ છોડી દઈએ છીએ, કારણ કે મનથી તો પ્રવાસ ક્યારનો પૂરો થઈ ગયો હોય છે.

તો આ છેલ્લા દિવસનું પ્લાનિંગ કેવી રીતે કરી શકાય, એ વિશે મારો મત કહું. ફ્લાઇટના સમયથી શરૂઆત કરો અને ઊંધી ગણતરી માંડો. આંતરરાષ્ટ્રીય ફ્લાઇટ માટે એરપોર્ટ પર ત્રણ કલાક રાખો, એ શહેરમાં એરપોર્ટ પહોંચતાં ખરેખર લાગતો સમય ઉમેરો, અને ઉપરથી થોડો વધારાનો સમય પણ, જેની જરૂર જ ન પડે એવી આશા રાખો. ચેક-આઉટ પછી જે સમય બચે, એ જ તમારા છેલ્લા દિવસની સાચી લંબાઈ છે, જે સામાન્ય રીતે લાગે એના કરતાં ઓછી હોય છે. ફક્ત એટલા જ સમયનું પ્લાનિંગ કરો, અને પ્રામાણિકતાથી કરો. દિવસ નાનો અને આસપાસનો જ રાખો: જે વિસ્તાર, જે કૅફે કે જે નજારો તમને સૌથી વધુ ગમ્યો હોય, ત્યાં ફરી જાઓ. ટુ-ટ્રિપ રૂલ વિશે મેં અગાઉ લખ્યું હતું તેમ, બીજી મુલાકાતે જ કોઈ જગ્યા પોતીકી લાગવા માંડે છે, અને આખા પ્રવાસમાં છેલ્લો દિવસ જ એવો છે જેને આ બીજી મુલાકાતનો મોકો મળે છે. ફૂકેટમાં અમે જે રીતે આમતેમ ફર્યાં, એ પસંદગી નહોતી. આમતેમ ફરવાથી કલાકો ભરાય છે, પણ સમજીને પસંદ કરવાથી એ કલાકોને અર્થ મળે છે.

સામાનનો ઉકેલ પણ વહેલો શોધી લો. ચેક-ઇન વખતે જ લેટ ચેક-આઉટ વિશે અને હોટેલ બૅગ્સ સાચવી રાખશે કે નહીં એ વિશે પૂછી લો. મોટા ભાગની હોટેલ્સ સાચવે જ છે. નહીં તો રેલવે સ્ટેશન અને એરપોર્ટ પર ઘણી વાર લગેજ સ્ટોરેજની સુવિધા હોય છે, અને બહુ લાંબો ગાળો હોય તો ડે રૂમ પણ લઈ શકાય. હાથ છૂટા હોય તો એ અધવચ્ચેનો દિવસ ફરી સાચો દિવસ બની જાય છે. છેલ્લું ભોજન પણ સમજીને પસંદ કરો; પાછા ગયા પછી જે વાનગી સૌથી વધુ યાદ આવવાની છે, એ જ બુક કરો, નજીકમાં જે રેસ્ટોરન્ટ હોય ત્યાં નહીં. વ્યવહારુ કામ એક દિવસ વહેલાં પતાવી દો: આગલી સાંજે પૅકિંગ, એના આગલા દિવસે ગિફ્ટ્સની ખરીદી, અને બિલ્સ પણ વહેલાં ચૂકવી દો. છેલ્લો દિવસ એ જગ્યાને માણવા માટે છે, ત્યાંથી નીકળવાની વ્યવસ્થા કરવા માટે નહીં. બાળકો સાથે ફરતા પરિવારો આ વાત સૌથી સારી રીતે સમજશે, કારણ કે ભરચક છેલ્લા દિવસે થાકેલું બાળક આગલા બધા આનંદ પર પાણી ફેરવી શકે છે. અને એક કલાક સાવ ખાલી રાખો, કોઈ સુંદર નજારા સામે બેસીને, જેથી એ જગ્યા તમને નિરાંતે વિદાય આપી શકે. દોડાદોડીમાં એ શક્ય નથી.

જોકે, ઘણી સારી અને સસ્તી ફ્લાઇટ્સ મધરાત પછી ઊપડે છે. રાત્રે બે-ત્રણ વાગ્યાની ફ્લાઇટ હોય, તો ખરો છેલ્લો દિવસ એની આગલી તારીખનો દિવસ છે, અને એની સાંજ જ પ્રવાસની ખરી છેલ્લી સાંજ છે. એ સાંજને ફક્ત એરપોર્ટ પહોંચવાનો પુલ ન ગણો. એને પ્રવાસનું અંતિમ દ્રશ્ય ગણો: નિરાંતે ડિનર, ધીમી લટાર, અને જમવા બેસતાં પહેલાં જ બૅગ્સ પૅક થઈને તૈયાર. લેટ ચેક-આઉટ લીધું હોય તો એરપોર્ટ જતાં પહેલાં શાવર લેવા રૂમ મળી રહે. પ્રવાસનો અંત લગેજના વજનકાંટા પાસે નહીં, પણ જમવાના ટેબલ પર થાય તો વધુ મીઠો લાગે છે.

સારો છેલ્લો દિવસ ભવ્ય હોવો જરૂરી નથી. નવેમ્બરમાં હું ફરી બાલી જઈ રહ્યો છું. ત્યાં સારો છેલ્લો દિવસ એટલે કોઈ નવું મંદિર કે નવો બીચ નહીં, પણ કોઈ જાણીતી જગ્યાએ નિરાંતે મોડો બ્રંચ, બૅગ્સ ફ્રન્ટ ડેસ્કની પાછળ સચવાયેલી, અને પછી જે વિસ્તાર સૌથી વધુ પોતીકો લાગ્યો હોય ત્યાં ધીમી લટાર. કદાચ એક સ્વિમ, કે જ્યાંનો સ્ટાફ તમને ઓળખવા લાગ્યો હોય ત્યાં છેલ્લી કૉફી. વહેલું ડિનર, કોઈ ઉતાવળ નહીં, અને પછી ગાડી. આમાંનું કશું બ્રોશરમાં ન આવે, છતાં બધું જ હંમેશ માટે યાદ રહી જાય. આ વાત દરેક જગ્યાએ લાગુ પડે છે: હનોઈની તમારી મનપસંદ માર્કેટમાં એક સવાર, પહેલા દિવસે જે નદી ઓળંગી હતી એના કિનારે છેલ્લી લટાર, એ જ બેન્ચ પર એ જ નજારા સામે છેલ્લી વાર બેસવું. આ જ એ કલાકો છે જે ફક્ત જોયેલી જગ્યાને, જીવનભર સાથે રહેતી જગ્યા બનાવી દે છે.

આપણામાંના મોટા ભાગના લોકો પ્રવાસના પહેલા દિવસનું પ્લાનિંગ ખૂબ કાળજીથી કરે છે, અને છેલ્લા દિવસના ભાગે જે બચ્યું-કુચ્યું હોય એ જ આવે છે. પણ પહેલો દિવસ તો ફક્ત પ્રવાસનો મૂડ નક્કી કરે છે, જ્યારે છેલ્લો દિવસ એનો અંત લખે છે, અને વર્ષો સુધી જમવાના ટેબલ પર આપણે એ અંત જ ફરી ફરી કહેતા હોઈએ છીએ. છેલ્લા દિવસનું પ્લાનિંગ પણ પહેલા દિવસ જેટલા જ દિલથી કરો, અને પ્રવાસને એ રીતે પૂરો થવા દો, જેનો એ ખરેખર હકદાર છે.

જાણો અજાણ્યું

વીણા વર્લ્ડ પર અમે ફ્લાઇટ બુકિંગ શરૂ કર્યું ત્યારથી હું એરપોર્ટ્સ વિશેની એક પછી એક રસપ્રદ વાતોમાં ખોવાતો રહું છું. આ અઠવાડિયાનો લેખ ઇસ્તંબુલથી શરૂ થયો છે, તો એ શહેરના એવિએશન ઇતિહાસના સૌથી અનોખા છેલ્લા દિવસની વાત કરું. ૫ એપ્રિલ ૨૦૧૯ની વહેલી સવારે ટર્કિશ એરલાઇન્સે આખેઆખું એરપોર્ટ ખસેડવાનું કામ શરૂ કર્યું, જૂના અતાતુર્ક એરપોર્ટથી બ્લેક સીના કિનારે ૩૫ કિલોમીટર દૂર આવેલા નવા ઇસ્તંબુલ એરપોર્ટ સુધી. આશરે ૪૭,૦૦૦ ટન સાધનસામગ્રી ટ્રકોના કાફલામાં ગઈ, અને ૧૦૦થી વધુ વિમાનો ખાલી ઉડાડીને ત્યાં લઈ જવાયાં. આયોજન ૪૫ કલાકનું હતું, પણ ટર્કિશ એરલાઇન્સે જેને સિવિલ એવિએશનના ઇતિહાસનું સૌથી મોટું સ્થળાંતર ગણાવ્યું, એ ૩૫ કલાકથી પણ ઓછા સમયમાં પૂરું થઈ ગયું.

૬ એપ્રિલે મધરાત પછીના ૨ વાગ્યાથી બપોરના ૨ વાગ્યા સુધી, પૂરા બાર કલાક, બેમાંથી એક પણ એરપોર્ટ પરથી એકેય શેડ્યુલ્ડ પેસેન્જર ફ્લાઇટ ન ઊપડી. અતાતુર્કના છેલ્લા ૩૧૯ મુસાફરો સિંગાપોર જતા બોઇંગ ૭૭૭માં રવાના થયા, અને એ જ બપોરે નવા એરપોર્ટ પરથી પહેલી ફ્લાઇટ અંકારા માટે ઊપડી. એરપોર્ટ કોડ પણ બદલાયો: IST નવા એરપોર્ટને મળ્યો, અને અતાતુર્ક બન્યું ISL. દરેક છેલ્લો દિવસ પડદા પાછળ ચૂપચાપ ચાલતી અનેક વ્યવસ્થાઓ પર ટકેલો હોય છે. આપણા હાથમાં તો બસ એટલું જ છે કે એ વ્યવસ્થા આપણને લઈ જાય, એ પહેલાંના કલાકો કેવી રીતે વિતાવવા. મળીએ આવતા અઠવાડિયે...