કેટલો ફેમસ છે... આ દેશને જ ખબર નથી!

Published in Gujarat Samachar 30th August 2026

...એક એવો દેશ છે જેણે પશ્ચિમ ભારતના ભાગોમાં આપણા ખોરાક, આપણા સ્થાપત્ય, આપણા ધર્મને આકાર આપ્યો, જેના સંશોધકોએ ભારતીય ઇતિહાસનો માર્ગ બદલી નાખ્યેો...

બેઅઠવાડિયાં પહેલાં તમે ભારત ઉપરથી ઉડાણ કરો છો તેના વિશે આપણે વાત કરી હતી. આ અઠવાડિયે હું ભારત સાથે ઊંડાણથી જોડાયેલી વાત તરફ ધ્યાન દોરવા માગું છું, જે 7700 કિલોમીટર દૂરથી યુરોપના પશ્ચિમ કિનારે ભારતીય પ્રવાસીઓ માટે મોટા ભાગે અદ્રષ્ટિગોચર છે.

તે છે પોર્ટુગલ. 451 વર્ષ સુધી ભારતનાં સૌથી પ્રિય રાજ્યોમાંના એકને આકાર આપનાર દેશે આપણને આપણી સૌથી પ્રખ્યાત વાનગીઓમાંથી એક આપી, આપણા ભોજનમાં મરચાનો પરિચય કરાવ્યો, ઓલ્ડ ગોવામાં ચર્ચો બનાવ્યાં જે હવે યુનેસ્કો વર્લ્ડ હેરિટેજ સાઇટ્સ છે અને યુરોપિયન પર્યટનનો ભુલાઈ ગયેલો ભાઈ બન્યો.

ભારતીય પ્રવાસીઓ બાર્સેલોના જાય છે, ફ્રાન્સના દક્ષિણમાં વાહન ચલાવે છે, ઇટાલિયન ગ્રામ્ય વિસ્તારોમાં એક અઠવાડિયું વિતાવે છેઅને પોર્ટુગલને સંપૂર્ણપણે છોડી દે છે, જે એક એવો દેશ છે જે યુરોપમાં લગભગ કોઈ પણ અન્ય દેશ કરતાં ભારત સાથે વધુ સાંસ્કૃતિક ડીએનએ આદાનપ્રદાન કરે છે. મારે પ્રામાણિક રહેવું જોઈએઃ હું ટ્રાવેલ બિઝનેસ ચલાવું છું, હું ડઝનેક યુરોપિયન દેશોમાં ગયો છું છતાં હજુ પણ પોર્ટુગલ ગયો નથી. તે દેશ જેણે ઓલ્ડ ગોવામાં જે ચર્ચોમાંથી હું પસાર થયો તે બનાવ્યાં હતાં, આપણે માણીએ છીએ તે વિન્ડાલૂ આપણને આપ્યું, બ્રિટિશરો કરતાં લાંબા સમય સુધી ભારતના ભાગ પર રાજ કર્યું. છતાં મને ખાતરી છે કે તે ભારતીય મુસાફરીમાં ચૂકી ગયેલા સૌથી મોટાં જોડાણમાંનો એક છે.

તમે પોર્ટુગલને પહેલેથી જ જાણો છો. તમે ફક્ત એ જાણતા નથી કે તમે તે જાણો છો.ઃ આપણી પ્લેટમાં શું છે તેનાથી શરૂઆત કરો. રવિવારે બપોરના ભોજનમાં તમારી મનપસંદ ગોવાની રેસ્ટોરાંમાં અથવા ઘરે જે વિન્ડાલુ હોય છેતે પોર્ટુગીઝ છે. તેનું નામ ગોવાના ઉચ્ચારણ `કાર્ને દ વિન્હાદ' આલ્હોસ છે, જેમાં વાઇન અને લસણમાં માંસ હોય છે, જે પોર્ટુગીઝ ખલાસીઓ દ્વારા લાંબી સફર પર ડુક્કરનું માંસ સાચવવા માટે લાવવામાં આવ્યું હતું. ગોવાના રસોયાઓએ વાઇનને પામ વિનેગરથી બદલી નાખ્યું, દક્ષિણ અમેરિકાથી પોર્ટુગીઝ લાવ્યા હતા તે મરચા ઉમેર્યા અને કંઈક નવું બનાવ્યું. પરંતુ હાડકાં, વિનેગર, લસણ, ડુક્કરનું માંસ પોર્ટુગીઝ છે. દરેક વિન્ડાલુ લિસ્બન અને ગોવા વચ્ચે 500 વર્ષ જૂની વાતચીત છે.

ઈમારતો એ જ વાર્તા કહે છે. 1594માં બંધાયેલું ઓલ્ડ ગોવામાં બોમ જિસસનું બેસિલિકા પોર્ટુગીઝ બેરોક શૈલીનું છે, જે લિસ્બનમાં જોવા મળે છે અને ગોવાના ચર્ચના આંતરિક ભાગમાં અઝુલેજો ટાઇલ્સ એ જ વાદળી અને સફેદ ટાઇલ્સ છે જે લિસ્બન અને પોર્ટોમાં ઇમારતોને આવરી લે છે. પેસ્ટીસ દ નાટામાં પણ ગોવાના બેબિન્કામાં એક પિતરાઈ ભાઈ છે, જે એક સ્તરવાળી નારિયેળની ખીર ઇંડાં, ખાંડ અને ધીરજ સાથે પોર્ટુગીઝ જુસ્સો ધરાવે છે. જો તમે ગોવામાં ગયા હોય તો તમે પહેલાથી જ પોર્ટુગલના સંસ્કરણમાં ગયા છો.

કોઈએ અપેક્ષા રાખી નહોતી તેવી રાજધાનીઃ લિસ્બન પશ્ચિમ યુરોપમાં સૌથી ઓછી આંકવામાં આવેલી રાજધાની છે, જે ટાગુસ નદી પર સાત ટેકરીઓ પર સ્તરોમાં બનેલી છેઃ મૂરીશ પાયા, મધ્યયુગીન શેરીઓ, બેરોક ચર્ચો અને યુરોપમાં સૌથી રોમાંચક ભોજનનું દ્રશ્ય. અલ્ફામા જિલ્લો કોબલસ્ટોન લેનની એક ભુલભુલામણી છેજ્યાં રાત્રે ખુલ્લા દરવાજામાંથી ફેડો સંગીત વહે છે, વાસ્તવિક વસ્તુ, નાના બારમાં ગવાય છે જ્યાં ગાયક તેમની આંખો બંધ કરે છેઅને રૂમ શાંત થઈ જાય છે. ફાડો એ પોર્ટુગલ માટે એટલું જ મહત્ત્વનું છે જેટલું ગઝલો લખનૌ માટે છે.

ટ્રામ 28 જૂના શહેરમાંથી ટાઇલ્સથી ઢંકાયેલા રવેશમાંથી પસાર થાય છે અને નદી કિનારે પશ્ચિમમાં બેલેમ તે સ્થાન છેજ્યાં પોર્ટુગલના શોધ યુગને જીવંત બનાવે છે બેલેમ ટાવર, જેરોનિમોસ મઠ અને પેસ્ટેઇસ દ બેલેમ, જે 1837થી મૂળપેસ્ટેઇસ દ નાટાને બનાવે છે, જે ગરમ અને કિંમત બે યુરોથી ઓછી છે. આથી જ કતાર ક્યારેય અટકતી નથી.

લિસ્બન પેરિસ, લંડન, રોમ અથવા બાર્સેલોના કરતાં પણ નોંધપાત્ર રીતે સસ્તું છે, જ્યાં માર્કી યુરોપિયન રાજધાનીઓ પાસે જે કંઈ છેતે કિંમતના એક અંશમાં છે. તેનું માર્કેટિંગ બજેટ નથી.

જ્યાં વાઇન જીવે છેઃ જો લિસ્બન પોર્ટુગલનું શિષ છે તો પોર્ટો તેનું હૃદય છે, જે ડૌરો નદીના ઢાળવાળા કિનારે વસેલું છે. યુનેસ્કો વર્લ્ડ હેરિટેજ સાઇટ રિબેરા વોટરફ્રન્ટ, ટેરાકોટા- છતવાળા કાસ્કેડમાં નદીમાં ઢળી જાય છે અને વિલા નોવા દ ગૈયામાં પાણીની પેલે પાર, પોર્ટ વાઇન સેલર્સ, ટેલર, ગ્રેહામ, સેન્ડમેન, ફેરેરા તમને એકથી બીજા સુધી ચલાવીને તમારા જન્મ પહેલાંની જૂની વાઇનનો સ્વાદ માણવાની તક આપે છે. પોર્ટો માટે પોર્ટ વાઇન એટલો જ છે જેટલો રીમ્સ માટે શેમ્પેઈન છે.

પોર્ટોનો ખોરાક માટીદાર અને ઉદાર છે. મસાલેદાર ટમેટા-બિયર સોસમાં પલાળેલા ફ્રાન્સિસિન્હા, હેમ, સોસેજ અને સ્ટીક, કાગળ પરઅતિશય લાગે છે અને આવે ત્યારે જરૂરી લાગે છે. બકાલહાઉ, સોલ્ટ કોડ 365 રીતે તૈયાર કરવામાં આવે છે, વર્ષના દરેક દિવસ માટે એક, એવો દાવો પોર્ટુગીઝ કરે છે.

લિવરિયાલેલો બુકશોપ તેની ક્રિમસન સીડી અને રંગીન કાચની છત સાથે ઘણી વાર વિશ્વના સૌથી સુંદર બુકશોપ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. જે. કે. રાઉલિંગ 1990ના દાયકામાં પોર્ટોમાં રહેતા હતા અને અફવા છે કે લેલ્લોએ હોગવર્ટસ લાઇબ્રેરીને પ્રેરણા આપી હતી.

શહેરોની પારઃ પોર્ટુગલ નાનું છેઃ લિસ્બનથી પોર્ટો કાર દ્વારા ત્રણ કલાક છે, પોર્ટોથી અલ્ગાર્વે પાંચ કલાક છે, તેથી દસ દિવસની સફર વિશાળ શ્રેણીને આવરી લે છે. પોર્ટુગલના દક્ષિણ કિનારે, અલ્ગાર્વેમાં ગ્રીસને ટક્કર આપનારા દરિયાકિનારા, સોનેરી ખડકો, દરિયાઈ ગુફાઓ, પાણી એટલું સ્વચ્છ છેકે ભૂમધ્ય સમુદ્ર મીઠું ઉમેરવાનું ભૂલી ગયો હોય તેવું લાગે છે. દક્ષિણ-પશ્ચિમ છેડે, સાગ્રેસ, જ્યાં પ્રિન્સ હેનરી ધ નેવિગેટરે પોર્ટુગલના શોધ યુગની શરૂઆત કરી હતી; તે ખડકો પર ઊભા રહીને તમે એ જ એટલાન્ટિક ક્ષિતિજ જોઈ રહ્યા છો જે વાસ્કો દ ગામાએ ભારત જતાં પહેલાં જોયું હતું. વર્તુળ બંધ થાય છે.

લિસ્બનથી ચાલીસ મિનિટ દૂર ધુમ્મસવાળા જંગલમાં છુપાયેલા પરીકથાના મહેલોનું એક સિન્ટ્રા ટેકરી શહેર છે, પેના પેલેસ તેજસ્વી પીળોઅને લાલ રંગનો છે જે બાળકોના પુસ્તકમાંથી હોય તેવું છે, સિવાય કે તે વાસ્તવિક છે. અને ડૌરો વલ પોર્ટોથી પહોંચી શકાય તેવું, યુરોપના સૌથી સુંદર વાઇન પ્રદેશોમાંનું એક છે, નદી કિનારે આવેલા ટેરેસવાળા વાઇનયાર્ડસ, સફેદ ક્વિન્ટાથી પથરાયેલા છેજ્યાં તમે રહી શકો છો અને તમારી બારીની બહાર ઉગાડવામાં આવતા વાઇન પી શકો છો.

ભારત જોડાણઃ તો હું આ સાથે વાત સમાપ્ત કરું છું. ભારતીય પ્રવાસીઓ યુરોપને પ્રેમ કરે છે, તેઓ એવા દેશોમાં ખૂબ પૈસા અને સમય ખર્ચ કરે છે જેનો સુંદરતા સિવાય કોઈ સંબંધ નથી. જોકે પોર્ટુગલ એક એવો દેશ છે જેણે પશ્ચિમ ભારતના ભાગોમાં આપણા ખોરાક, આપણા સ્થાપત્ય, આપણા ધર્મને આકાર આપ્યો, જેના સંશોધકોએ ભારતીય ઇતિહાસનો માર્ગ બદલી નાખ્યો છતાં તેને અવગણવામાં આવે છે. ગોવા 1510થી 1961 સુધી પોર્ટુગીઝ પ્રદેશ હતો, એટલે કે, 451 વર્ષ, ભારતમાં બ્રિટિશરો કરતાં વધુ લાંબો સમય અને પુરાવા દરેક જગ્યાએ છે ચર્ચ, ખોરાક, પરિવારનાં નામ, સંગીત, સ્થાપત્યના સ્વરૂપમાં. છતાં ગોવાને પ્રેમ કરતા મોટા ભાગના ભારતીય પ્રવાસીઓએ ક્યારેય પોર્ટુગલની મુલાકાત લેવાનું વિચાર્યું નથી જેણે તેને જે છે તે બનાવ્યું છે.

ભારતીય પ્રવાસીઓ માટે ખાસ કરીને ગોવાના લોકો માટે, પોર્ટુગલ એ એક વાર્તાનો બીજો ભાગ છે જે તમે પહેલાથી જ જાણો છો. તમે લિસ્બનના અલ્ફામામાંથી પસાર થશો અને ઓલ્ડ ગોવાના ચર્ચોને લગતી એઝુલેજો ટાઇલ્સ જોશો અથવા પેસ્ટલ દ નાટામાં કશુંક ખાશોઅને દરેક ઇંડાં-આધારિત ગોઅન મીઠાઈના પૂર્વજનો સ્વાદ ચાખશો ત્યારે તમે સમજી શકશો કે તમે પોર્ટુગલ શોધી શક્યા નથી. પોર્ટુગલ તમને પહેલાથી જ શોધી ચૂક્યું છે.

અજાણ્યા વિશે જાણોઃ અમે વીણા વર્લ્ડ પર ફ્લાઇટ બુકિંગ શરૂ કર્યું છે ત્યારથી હું એરપોર્ટ વિશે વાતે ચઢ્યો છું અને આ અઠવાડિયે આપણે પોર્ટુગલની વાત કરી રહ્યા છીએ ત્યારથી અહીં એક વાત એવી છે જેણે મને રોક્યો છે.

એટલાન્ટિકમાં પોર્ટુગીઝ ટાપુ, મડેઇરા, એક સમસ્યા સાથે એરપોર્ટ ધરાવે છેઃ એક બાજુ પર્વતો, બીજી બાજુ સમુદ્ર અને જ્યારે તે 1964માં પહેલી વાર ખૂલ્યું ત્યારે રનવે ફક્ત 1,600 મીટર લાંબો, ખૂબ ટૂંકો અને ક્રોસવિન્ડમાં ખૂબ જોખમી હતો. તેની પર વિસ્તાર કરવા માટે કોઈ જમીન નહોતી. આથી 2000 માં એન્જિનિયરોએ સમુદ્ર ઉપર એક્સટેન્શન બનાવ્યું, 180 રેઈનફોર્સડ કોન્ક્રીટના થાંભલાઓ પર લટકાવેલાં પ્લેટફોર્મ પરરનવેને 2,781 મીટર સુધી લંબાવ્યો, જેમાંથી કેટલાક સમુદ્રતળથી 70 મીટર ઉપર ઊભા હતા. તમે ઉડાણ ભરો છો અને એક ક્ષણ માટે તમારી નીચે સમુદ્ર અને કોંક્રીટના સ્તંભો સિવાય કશું દેખાતું નથી. ફક્ત ખાસ પ્રમાણપત્ર ધરાવતા પાઇલટ્સને જ ત્યાં ઊતરવાની મંજૂરી છે, કારણ કે એટલાન્ટિક ક્રોસવિન્ડ્સ અણધાર્યા ખૂણા પર મડેઇરાના પર્વતોમાંથી પસાર થાય છે. 2017માં તેઓએ તેનું નામ બદલી નાખ્યું. તે હવે સત્તાવાર રીતે ક્રિસ્ટિયાનો રોનાલ્ડો આંતરરાષ્ટ્રીય વિમાનમથક છે, જે મડેઇરાના સૌથી પ્રખ્યાત પુત્રના નામ પરથી છે.

એક ફૂટબોલરના નામ પર સ્ટિલ્ટ્સ પર બનાવેલો રનવે ગોવાને વસાહત બનાવનારા તે જ દેશના ટાપુ પર સ્થિત છે. પોર્ટુગલ કશું સામાન્ય કરતું નથી. તો ફરી આવતા અઠવાડિયે મળીશું...