તમે જે ભાષા બોલતા નથી

Published in Gujarat Samachar 2nd August 2026

...તમે એવી જગ્યાએ મુસાફરી કરો જ્યાં તમે વાંચી શકતા નથી, પૂછી શકતા નથી, ડિકોડ કરી શકતા નથી અને તે ક્ષમતા ઓછી થઈ જાય છે. તમે ફરીથી પાંચ વર્ષના છો...

હુંહનોઈમાં નાની રેસ્ટોરાંની બહાર ઊભો હતો. શું પીરસવામાં આવી રહ્યું છે તે જાણવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યો હતો. કોઈ અંગ્રેજી મેનુ નહીં, કોઈ સાઇનબોર્ડ નહીં, કોઈ ચિત્રો નહીં. કાઉન્ટર પાછળ ફક્ત એકી, કંઈક અદભુત સુગંધવાળું વાસણ અને પંદર સ્થાનિક લોકો પ્લાસ્ટિકના સ્ટૂલ પર ખરેખર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરીને ખાતા હતા. હું અંદર ગયો, મારી બાજુમાં બેઠેલો માણસ ખાઈ રહ્યો હતો તેની તરફ ઈશારો કર્યો, એક આંગળી ઊંચી કરી અને બેસી ગયો.

આ પછી મારી સામે જે આવ્યું બન ચા, રાઈસ નૂડલ્સ અને ફ્રેશ હર્બ્સ સાથે મીઠા સૂપમાં ગ્રિલ કરેલી પેટીઝ. મેં ખાધેલી તે સૌથી શ્રેષ્ઠમાંથી એક હતી. તે રાત્રે મેં તેની શોધ કરી ત્યાં સુધી મને તેનું નામ પણ ખબર નહોતું. જો હું મેનુ વાંચી શક્યો હોત તો આવું કશું બન્યું નહીં હોત. મેં તેનો અભ્યાસ કર્યો હોત, સમીક્ષાઓ ગૂગલ કરી હોત, કદાચ આગળની જગ્યાએ ચાલ્યો ગયો હોત. તેના બદલે મેં ઈશારો કર્યો અને ભોજન મળી ગયું.

હું આ વિશે ઘણું વિચારી રહ્યો છુંઃ તમે એવી જગ્યાએ મુસાફરી કરો છો જ્યાંની ભાષા બોલી શકતા નહીં હોય ત્યારે શું થાય છેઅને તે અનુભવ લગભગ હંમેશાં આપણી અપેક્ષા કરતાં વધુ સારો હોય છે.

ચાલો, આપણે પ્રામાણિક રહીએ કે ભારતીય પ્રવાસીઓ અંગ્રેજી નહીં બોલતાં સ્થળોથી પાછળ કેમ રહે છે. તે પૈસા કે અંતર નથી,તે ભાષા છે. "મને જાપાન જવાનું ગમશે, પણ હું જાપાનીઝ બોલતો નથી. ધારણા એ છે કે સ્થાનિક ભાષા નહીં બોલતા આવડવાથી તમે લાચાર બની જાઓ છો અથવા તમે ખોવાઈ જશો, ખોટી વસ્તુનો ઓર્ડર આપશો અથવા મૂર્ખ લાગશો.

વાસ્તવમાં શું થાય છે તે અહીં છે. તમે ઊતરો છો, તમે થોડા ગભરાઈ જાઓ છો, કારણ કે દરેક નિશાની અમૂર્ત કળા જેવી લાગે છે, તમે ઇમિગ્રેશનમાંથી પસાર થાઓ છો. અને પછી ટેક્સી અને હોટેલ વચ્ચે ક્યાંક ડર ફક્ત... દૂર થઈ જાય છે. માણસો 2,00,000 વર્ષોથી આદાન પ્રદાન કરેલી ભાષા વિના વાતચીત કરી રહ્યા છે અને આપણે તેમાં નોંધપાત્ર રીતે સારા છીએ.

સ્મિત દરેક જગ્યાએ કામ કરે છે. દરેક જગ્યાએ ઇશારો કામ કરે છે. નંબરો માટે આંગળીઓ પકડીને દરેક જગ્યાએ કામ કરે છે. ગૂગલ ટ્રાન્સલેટ કેમેરા, ત્વરિત અનુવાદ માટે તમારા ફોનને મેનુ તરફ નિર્દેશ કરે છે, તે શાંતિથી દાયકાનું સૌથી મહત્ત્વપૂર્ણ મુસાફરી સાધન બની ગયું છે. જે ક્ષણે તમે સ્વીકારો છો તે ક્ષણે તમે બધું સમજી શકશો નહીં, તમારી હિંમત થોડી ઢીલી પડી જાય છેઅને તમે ખરેખર તે સ્થળને સમજવાને બદલે તેને જોવાનું શરૂ કરો છો.

ભાષા ન બોલવાની રસપ્રદ વાત એ નથી કે તમે શું ગુમાવો છો, તે છે તમે શું મેળવો છો.

તમે વધુ જુઓ છો. તમે સાંભળી શકતા નથી ત્યારે તમે તેના બદલે અવલોકન કરવાનું શરૂ કરો છોઃ લોકો એકબીજાને  કેવી રીતે અભિવાદન કરે છે, વેઈટર નિયમિત અને પ્રથમ વખત આવનારી વ્યક્તિ સાથે કેવી રીતે વર્તે છે. ટાકિયોના યાકીટોરી બારમાં મારી આસપાસની વાતચી તને સમજ્યા વિના મેં બે દિવસનાં સ્થળદર્શન ફરવા કરતાં બે કલાકમાં જાપાની સામાજિક ગતિશીલતા વિશે વધુ જોયું.

તમે વધુ સારું ખાઓ છો. તમે મેનુ વાંચી શકો છો ત્યારે તમે સલામત પસંદગીઓ કરો છો, તમે શું ઓળખો છો તે પસંદ કરો છો. તમે મેનુ વાંચી શકતા નથી ત્યારે તમે શરણાગતિ સ્વીકારો છો, બીજા કોઈ શું ખાઈ રહ્યા છે તે તરફ ઈશારો કરો છો. મારા કેટલાક સૌથી યાદગાર ભોજન તે શરણાગતિમાંથી આવ્યા છે, જેમ કે, હો ચી મિન્હ સિટીમાં પાછળની ગલીમાંએક અજાણી વાટકી જે હુટીયુ, વિયેતનામીસ નૂડલ સૂપ બની ગઈ.

તમે અલગ રીતે જોડાઓ છો. તમને લાગશે કે ભાષા અવરોધ જોડાણને વધુ મુશ્કેલ બનાવે છે. એવું નથી; તે તેને વધુ પ્રામાણિક બનાવે છે.તમે નાની નાની વાતો પાછળ છુપાવી શકતા નથી ત્યારે તમે તમારા ચહેરા, તમારા હાથ, તમારા સ્વરથી વાતચીત કરો છો. ક્યોટોમાં એક દુકાનદારે રાયા માટે એક નાની ભેટ લપેટવામાં દસ મિનિટ લગાવી, જેને કોઈ શબ્દો સુધારી ન શકે. હોઈ એનમાં એક મહિલાએ મારા વિયેતનામીઝ બોલવાના પ્રયાસ પર હસીને મારા ઉચ્ચારણમાં સુધારો કર્યો. આ પછી મને વધારાનો સ્પ્રિંગ રોલ આપ્યો, કારણ કે તેણે પ્રયાસની પ્રશંસા કરી.

આ ક્ષણો ત્યારે બનતી નથી જ્યારે બધું સરળ અને ભાષાંતરિત હોય. તે અંતરમાં થાય છે, જ્યાં તમે બંને શબ્દો વિનાતમારો મતલબ કહેવાનો પ્રયાસ કરો છો.

અંગ્રેજી બોલતા વિશ્વની દંતકથા

ઘણા પ્રવાસીઓ સહજ ભ્રમ ધરાવે છેઃ અંગ્રેજી તમને મોટા ભાગનાં સ્થળોએ લઈ જશે. તે સામાન્ય રીતે એરપોર્ટ અને પ્રવાસન કેન્દ્રોમાં થાય છે, પરંતુ મુખ્ય શેરીથી એક ગલી આગળ વધો અને તે અદૃશ્ય થઈ જાય છે.

જાપાન સૌથી આકર્ષક ઉદાહરણ છે. ટોકિયો પૃથ્વી પરનાં સૌથી આધુનિક શહેરોમાંનું એક છે. છતાં ટુરિસ્ટ સર્કિટની બહાર અંગ્રેજી કુશળતા ઓછી છે અને સ્થાનિક મેનુ સંપૂર્ણપણે જાપાનીઝમાં છે. છતાં જાપાની ભાષા બોલ્યા વિના મેં મુસાફરી કરેલો સૌથી સરળ દેશ છે, કારણ કે ત્યાંની માળખાકીય સુવિધા આ બાબતને સરભર કરે છે જો તમે વાંચી ન શકો તો પણ સાઇનબોર્ડ સ્પષ્ટ હોય છેઅને ટ્રેનો એટલી સમયસર દોડે છે કે તમે ફક્ત સમય દ્વારા નેવિગેટ કરી શકો છો.

જ્યોર્જિયા વિરુદ્ધ હતું; જ્યોર્જિયન લિપિમાં ચિહનો સુંદર છે પરંતુ જો તમે તેને વાંચી ન શકો તો તે અભેદ્ય છે. તેના બદલે જ્યોર્જિયામાં જે છે તે માનવીય હૂંફ છે. લોકો તમને ફક્ત દિશાઓ આપતા નથી. તેઓ તમને ત્યાં લઈ જાય છે.

વિયેતનામ ક્યાંક વચ્ચે બેઠું છે. શહેરોમાં ટકી રહેવા માટે પૂરતું અંગ્રેજી છે; ગ્રામ્ય વિસ્તાર, જ્યાં વિયેતનામ સૌથી વધુ છે, રાઈસ પેડીઝ, વોટર બફેલો, શેરીનો દરવાજો ખુલ્લો રાખીને બપોરનું ભોજન કરતા પરિવારો, એવું નથી. તમે હાથ બતાવો છો, તેઓ સામે હાથ બતાવે છેઅને અચાનક તમે અજાણ્યા લોકો સાથે ભાત ખાઈ રહ્યા હો છો જે તમે ક્યારેય સમજી શકશો નહીં પણ ક્યારેય ભૂલી શકશો નહીં.

શબ્દો વિના મુસાફરી કરવાનું વાસ્તવિક કારણ

જ્યાં તમે ભાષા બોલતા નથી ત્યાં મુસાફરી કરવાનું ઊંડું સત્ય એ છે કે તે તમને ફરીથી શિખાઉ માણસ બનાવે છે. ઘરે, આપણે સક્ષમ છીએ. આપણે દરેક સાઇન વાંચીએ છીએ, દરેક વાતચીત સમજીએ છીએ, દરેક સિસ્ટમને સંપૂર્ણ આત્મવિશ્વાસ સાથે નેવિગેટ કરીએ છીએ. તમે અંગ્રેજી બોલતા દેશમાં પ્રવાસ કરો છો અને તે ક્ષમતા સ્થાનાંતરિત થઈ જાય છે. તમે પ્રવાસી છો પરંતુ હજુ પણ નિયંત્રણમાં છો.

તમે એવી જગ્યાએ મુસાફરી કરો જ્યાં તમે વાંચી શકતા નથી, પૂછી શકતા નથી, ડિકોડ કરી શકતા નથી અને તે ક્ષમતા ઓછી થઈ જાય છે. તમે ફરીથી પાંચ વર્ષના છો, ચીટ કોડ વિના કોઈની જિજ્ઞાસાથી દુનિયા તરફ જોઈ રહ્યા છો. આગળ શું થશે તે ખરેખર અનિશ્ચિત હોવાની લાગણી, આપણામાંથી મોટા ભાગના લોકો ગુપ્ત રીતે મુસાફરી કરી રહ્યા છે. આપણે ફક્ત તે સ્વીકારતા નથી, કારણ કે તે નબળાઈ લાગે છે, પરંતુ તે એવું નથી. તે આખો મુદ્દો છે.

તો આગામી વખતે જ્યારે કોઈ કહે કે તેઓ જાપાન, વિયેતનામ અથવા જ્યોર્જિયાની મુલાકાત લેવાનું પસંદ કરશે, પરંતુ ભાષા તેમને રોકે છે ત્યારે તેમને આ કહો કે ભાષાનો અવરોધ એ અવરોધ નથી, તે અનુભવ છે. તમે જે ભોજન તરફ આંખ આડા કાન કરો છો, તમે ટ્રેન લગભગ ચૂકી જાઓ છો, કારણ કે તમે સાઇન વાંચી શકતા નથી. વાતચીત સંપૂર્ણપણે હાવભાવમાં કરવામાં આવી હતીજેનો અંત તમારા બંનેના હસવા સાથે થાય છે.

તે કોઈ મર્યાદા નથી. આ તો મુસાફરી છે જે કરવી જોઈએ તે જ કરે છે તમને એવી જગ્યાએ લઈ જાય છે જ્યાં તમારી ક્ષમતા અનુસરી શકતી નથી અને તમને બતાવે છે કે તમને તેની ક્યારેય એટલી જરૂર નહોતી જેટલી તમે વિચાર્યું હતું.

અજાણ્યું જાણો

તમે હમણાં જ એક આખો લેખ વાંચ્યો છે કે કેવી રીતે દુનિયાને જમીન પર એક સામાન્ય ભાષા શૅર કરવાની જરૂર નથી. પરંતુ આકાશમાંતેની જરૂર છે. 2008થી ગ્રહ પરના દરેક પાઇલટ અને એર ટ્રાફિક કંટ્રોલરને અંગ્રેજી બોલવું જરૂરી છે, વૈકલ્પિક નહીં, ફરજિયાત. કોકપિટઅને ટાવર વચ્ચેના ખોટા સંદેશ વ્યવહારને કારણે થતા અકસ્માતો પછી આંતરરાષ્ટ્રીય નાગરિક ઉડ્ડયન સંગઠને તેને ફરજિયાત બનાવ્યું. જમીન પર મુસાફરીને રસપ્રદ બનાવતો ભાષા અવરોધ હવામાં ખરેખર ખતરનાક હતો.

તેથી તેઓએ તેને સુધારી દીધું. ટોકિયોથી ઉડાણ ભરતો પાઇલટ ટાવર સાથે અંગ્રેજીમાં વાત કરે છે. સાઓ પાઉલો, અંગ્રેજીમાં લેન્ડિંગ. અફઘાન એરસ્પેસ, અંગ્રેજી પાર કરવું. પૃથ્વી પર દરેક ઊંચાઈનો કોલ અને રનવે ક્લિયરન્સ એક જ ભાષામાં થાય છે.

મને જે વિગતે આકર્ષિત કર્યું છેે સિસ્ટમ એવિયેશન અંગ્રેજીનો ઉપયોગ કરે છે એ છે. લગભગ 300 પ્રમાણિત શબ્દસમૂહો અસ્પષ્ટતાને દૂર કરવા માટે રચાયા છે, જ્યાં "રોજર નો અર્થ પ્રાપ્ત થાય છે, "વિલ્કો" નો અર્થ પાલન કરશે અને પાઇલટ્સ "શું ને બદલે "ફરીથી કહો કહે છે, કારણ કે "શું" ખૂબ જ ઝડપમાં અન્ય શબ્દો જેવું લાગે છે. મોટા ભાગના મુસાફરોને ખબર નથી હોતી કે જ્યારે તેઓ સૂતા હોય ત્યારે તેમના માથા ઉપર શું થઈ રહ્યું હોય છે.

અમે વીણા વર્લ્ડમાં ફ્લાઇટ બુકિંગ શરૂ કર્યું છે ત્યારથી હું આ સ્થિતિમાંથી પસાર થઈ રહ્યો છું અને આ ઉપરોક્ત બાબતઆ અઠવાડિયા માટે બની છે એવું લાગ્યું. જમીન એક ભાષા પર સંમત થઈ શકતી નથી. આકાશ પહેલાથી જ સંમત થઈ ગયું છે. તો આવતા અઠવાડિયે મળીશું...