ફોટા પાડવાનું છોડી દીધું

Published in Gujarat Samachar 20th September 2026

...થોડી વારમાં આખી શ્રેણી સોનેરી રંગમાં રંગાઈ ગઈ. મારા યુવા સ્વએ તરત જ ફોન પકડી લીધો હોત. જોકે આ વખતે મેં નહીં પકડ્યો...

ધસિક્રેટ લાઈફ ઓફ વોલ્ટર મિટ્ટીમાં એક દ્રશ્ય છે જે મેં તાજેતરમાં ઇન્સ્ટાગ્રામ પર ફરીથી જોયું. શૉન પેન દ્વારા ભજવાયેલું પાત્ર ફોટોગ્રાફર શૉન ઓ'કોનેલ, હિમાલયમાં સ્નો લેપર્ડનો એક ફોટો ખેંચવા માટે મહિનાઓ વિતાવે છે. આ એટલું દુર્લભ છે કે મોટા ભાગના ફોટોગ્રાફરોને ભાગ્યેજ તે જોવા મળે છે. આ પછી તે આખરે તેના વ્યુફાઇન્ડરમાં દેખાય છે, જે તેની કારકિર્દીનો મહત્ત્વપૂર્ણ શોટ હોય છે. તે એ લેતો નથી.

તેની બાજુમાં ઊભેલો વોલ્ટર આ સમજી શકતો નથી. મહિનાઓ સુધી કોઈ બાબતનો પીછો શા માટે કરવો જોઈએ અને પછી તે દેખાય તે ક્ષણેતેને છોડી કેમ દેવાનું? ઓ'કોનેલ આ પાછળ કંઈક સરળ પણ શક્તિશાળી કારણ કહે છેઃ જ્યારે તેને કંઈક પ્રિય મળે છે ત્યારે તે ઇચ્છતો નથીકે કેમેરા તેનું ધ્યાન ભટકાવે. તે ફક્ત તે ક્ષણમાં રહેવા માગે છે અને તેને ટકાવી રાખવા માગે છે.

મેં પહેલી વાર આ દ્રશ્ય જોયું ત્યારે હું વીસેક વર્ષનો હતો અને મને લાગ્યું કે તે એક સરસ લાઇન છે, વાસ્તવિક જીવન માટે થોડી વધુ સુઘડ. મને તે ત્યારે સમજાયું નહીં. હું હવે તે સમજી રહ્યો છું, 13 વર્ષ પછી.

બધું જ કેપ્ચર કરવાના વર્ષોના પ્રયાસ

લાંબા સમય સુધી મેં બધું ફોટોગ્રાફ કર્યું. હું એક વાર જાપાનની આઠ દિવસની સફરમાંથી 12,000 ફોટોગ્રાફ્સ લઈને પાછો આવ્યો હતો. દરેક સૂર્યાસ્ત, દરેક ભોજન, દરેક પર્વતનો એક ફોટો હતો. મેં કોઈ પણ સ્થળને યોગ્ય રીતે જોવાનું પૂરું કરવા પૂર્વે જ મારો ફોન ફોટો ખેંચવા માટે બહાર કાઢતો હતો.

મને નથી લાગતું કે આ મિથ્યાભિમાનથી આવ્યું છે. તે ભૂલી જવાના ડરથી આવ્યું છે. મુસાફરી ઝડપથી આગળ વધે છે અને યાદશક્તિ અવિશ્વસનીય છે. આથી એક ફોટો મારા માટે ભવિષ્યના વીમા જેવો લાગતો હતો, જેને બોર્ડેક્સ ઉપર આકાશનો રંગ કે તાસ્માનિયામાં ખાડીનોવાદળી રંગ યાદ નથી. અને તે ડરમાં સત્ય છે. મારા હજારો ફોટા વર્ષો પછી યાદોને પાછળ ધકેલી દે છે. સારી ફોટોગ્રાફી એ તમારા ભાવિ સ્વ માટે ભેટ છે.

પરંતુ ધીમે ધીમે મેં કંઈક બીજું જોયું. કેટલીક ક્ષણોનો ફોટોગ્રાફ લેવામાં ખોટું લાગ્યું, કારણ કે ફોન સુધી પહોંચવાનો અર્થ એ હતો કેતેને કેદ કરવા માટે ક્ષણ છોડી દેવી અને ફોટા કરતાં છોડવાનો ખર્ચ વધુ હતો.

લડાખમાં સૂર્યોદય

અમે લડાખમાં સવાર થતાં પહેલાં ઊભા હતા, એવી જગ્યાએ વાહન ચલાવતા હતા જ્યાં પર્વતો પર સૂર્યોદય વહેલો શરૂ થવા પૂર્વે પહોંચવાનું યોગ્ય માનવામાં આવતું હતું. અમે અંધારામાં પહોંચ્યા, ઠંડી અમારા જેકેટ્સને કાપીને રાહ જોઈ રહી હતી. આ પછી પ્રકાશ ધીમે ધીમે બદલાવા લાગ્યો, જાણે આકાશ નક્કી કરી રહ્યું હોય કે કયો રંગ બનવું જોઈએ. શિખરો કાળાથી રાખોડી અને ઘેરા વાદળી રંગના થઈ ગયા અને પછી પર્વત પરપહેલી નારંગી રેખા દેખાઈ. થોડી વારમાં આખી શ્રેણી સોનેરી રંગમાં રંગાઈ ગઈ. મારા યુવા સ્વએ તરત જ ફોન પકડી લીધો હોત. જોકે આ વખતે મેં નહીં પકડ્યો.

મને હજુ પણ સંપૂર્ણપણે જાણ નથી કે શા માટે. મારા કેટલાક ભાગને સમજાયું કે મારી પોતાની આંખોને બદલે નાના સ્ક્રીન દ્વારા તે સૂર્યોદય જોવાનો અર્થ એ થશે કે ખરેખર શું થઈ રહ્યું છે તેનું નાનું સંસ્કરણ જોવું. એક વાર મેં શોટ ફ્રેમ કરવાનું શરૂ કર્યા પછી હું સૂર્યોદય જોવાનું બંધ કરીદઈશ અને સૂર્યોદયને કાચા માલ તરીકે રાખીને એક નાનું કામ કરતી વ્યક્તિ બનીશ.

વર્ષો પછી મારી પાસે તે સૂર્યોદયનો એક પણ ફોટો નથી. તે એ સફરની સૌથી આબેહૂબ યાદોમાંની એક છે, મેં ભારે ફોટોગ્રાફ કરેલી ક્ષણો કરતાં વધુ આબેહૂબ અને હવે ભાગ્યે જ યાદ છે.

હોઇ એનમાં વાર્તાલાપ

બીજી ક્ષણ એક વ્યક્તિ વિશે છે. અમે હોઈ એનમાં હતા, એક નાનો નૂડલ સ્ટોલ ચલાવતી એક વૃદ્ધ મહિલા સાથે વાત કરી રહ્યા હતા. અમારામાંથી કોઈ પણ બીજાની ભાષા સારી રીતે બોલતા નહોતા, તેથી વાતચીત હાવભાવ અને સદભાવના દ્વારા થઈ. મહિલાએ વિયેતનામીઝમાં ઓર્ડર આપવાના મારા પ્રયાસને ત્રણ વખત સુધાર્યો, દરેક વખતે સખત હસતાં હસતાં. અંત સુધીમાં તે મને તેનાં પૌત્ર-પૌત્રીઓના ફોટા બતાવી રહી હતી અને હું તેને મારી મુસાફરીના ફોટા બતાવી રહ્યો હતો.

અંતમાં મેં વિચાર્યું કે શું હું તેનો અને તેના સ્ટોલનો ફોટો લઈ શકું છું. મેં નહીં લીધો. કોઈક રીતે પૂછવાનું એવું લાગ્યું કે તે વાસ્તવિક, સ્વયંભૂ ક્ષણને ક્નટેન્ટમાં, પુરાવામાં, હમણાં માટે કંઈકને બદલે પછીના કંઈકમાં ફેરવી દેશે. મારી પાસે તેનો કોઈ ફોટો નથી,પરંતુ મારી પાસે યાદ છે અને તે વધુ મહેસૂસ થાય છે.

ઓ'કોનેલ શું સમજ્યો

મને લાગે છે કે વોલ્ટર મિટ્ટીમાં તે દ્રશ્ય ખરેખર ફોટોગ્રાફી વિશે નથી. તે કંઈક અનુભવવા અને તેને એકત્રિત કરવા વચ્ચેના તફાવત વિશે છે. કેમેરા તમને તેને ફ્રેમ કરવા માટે એક ક્ષણની થોડું બહાર પગલું ભરવાનું કહે છે. થોડીક સેકંડ માટે તમે સહભાગીને બદલે નિરીક્ષક બનો છો. મોટા ભાગે આ વેપાર તે માટે મૂલ્યવાન છે. ભોજન અથવા સીમાચિહનનો ઝડપી ફોટો તમને બહાર ખેંચતો નથી.

જોકે કેટલીક ક્ષણો તે વેપાર માટે ખૂબ નાજુક હોય છે. દર ત્રીસ સેક્નડે સૂર્યોદય બદલાતો રહે છે. એક વાતચીત જે ફક્ત એટલા માટે કાર્ય કરે છે, કારણ કે બંને લોકો સંપૂર્ણપણે ત્યાં હોય છે. આ માટે કેમેરા ઉપાડવાથી ક્ષણ શું છે તે બદલાઈ જાય છે. તમે સૂર્યોદય જેવો થઈ રહ્યો છેતે વ્યક્તિ બનવાનું બંધ કરો છો અને કોઈ બીજા સાથે થતી ઘટનાઓનું રેકોર્ડિંગ કરનારી વ્યક્તિ બની જાઓ છો, જે પહેલાં તમે હતા.

ઓ'કોનેલ મહિનાઓ સુધી તે સ્નો લેપર્ડની રાહ જોતો હતો. તે કંઈક એવું સમજી ગયો હતો જે શીખવામાં મને વર્ષો લાગ્યાંઃ અસાધારણ બાબતનો પીછો કરવાનો મુખ્ય મુદ્દો એ છે કે ક્યારેક તે આવે ત્યારે સંપૂર્ણપણે હાજર રહેવું, તેનો રેકોર્ડ લઈને ચાલ્યા જવું નહીં. ફોટો અને ક્ષણ એક જ વસ્તુ નથી અને ક્યારેક તમારે કોઈ એકની પસંદગી કરવી પડે છે.

મેં શું કરવાનું બંધ કરી દીધું છે

આજકાલ હું હેતા અને અમારા બે બાળકો સાથેની અમારી મુસાફરીના ઘણા ફોટા લઉં છું, સામાન્ય લેન્ડમાર્કની તસવીરો, પરંતુ મેં બધું ફોટોગ્રાફ કરવાનું બંધ કરી દીધું છે. મેં તે ક્ષણોને ધ્યાનમાં લેવાનું શીખી લીધું છે જે એકલા રહેવાનું કહે છે, જ્યાં ફોટો લેવા માટે ફોન ઉપાડવો એટલે વાસ્તવમાં શું થઈ રહ્યું છે તેની સાથે દગો કરવા જેવું છે.

મારી પાસે મારા મુસાફરી જીવનની કેટલીક શ્રેષ્ઠ ક્ષણોના ફોટા નથી. મને લાગતું હતું કે તે નુકસાન છે. હવે મને લાગે છે કે તે વિપરીત છે. તે ક્ષણો ફક્ત મારી છે, સંપાદિત અને શૅર નહીં કરેલી, ફક્ત યાદગીરીમાં અસ્તિત્વ ધરાવે છે. મેં તેને અનુભવ્યા હતા તે જ રીતે અને પછીથીતેને ફ્રેમ કરવાનું પસંદ કર્યું તેમ નહીં. સીન ઓ'કોનેલે સ્નો લેપર્ડને જવા દીધો અને તેના બદલે તે ક્ષણ રાખી. તે વધુ ને વધુ બહેતરપસંદગી જેવું લાગે છે.

અજાણ્યું જાણો

અમે વીણા વર્લ્ડમાં ફ્લાઇટ બુકિંગ શરૂ કર્યું છે ત્યારથી હું તે વિંડો સીટની બીજી બાજુ શું થાય છે તે વાંચી રહ્યો છું. આ અઠવાડિયે લડાખનો વિચાર કરતાં મને કંઈક એવું મળ્યું જે જ્યારે પણ બે વિમાનો એકબીજાને જોવા મળે છે ત્યારે આકાશ તરફ જોવાની મારી રીત બદલી નાખે છે.

આગલી વખતે જ્યારે તમે વિંડોમાંથી બહાર જુઓ અને બીજા વિમાનને બીજી બાજુથી પસાર થતું જુઓ ત્યારે નજીકથી જુઓ. શક્યતા છે કે તમે સમાન ઊંચાઈએ ઊડતા નથી, ભલે તમારી આંખ કહી શકતી નહીં હોય.

એક નિયમ છે જે લગભગ દરેક કમર્શિયલ ફ્લાઇટને નિયંત્રિત કરે છે અને મોટા ભાગના મુસાફરો તે અસ્તિત્વમાં એવું ક્યારેય જાણતા નથી. પાઇલટ્સ તેને આ રીતે યાદ રાખે છેઃ પૂર્વ એટલે વિષમ, પશ્ચિમ એટલે વિષમ. પૂર્વમાં વ્યાપક રીતે ઊડતું વિમાન 33,000 ફૂટની ઊંચાઈએ ઊડે છે. પશ્ચિમમાં વ્યાપક રીતે ઊડતું વિમાન 32,000 ફૂટની ઊંચાઈએ ઊડે છે. બંનેને હંમેશાં ઓછામાં ઓછા એક હજાર ફૂટના અંતરે રાખવામાં આવે છે.

આ એક નાની વાત લાગે છે, પરંતુ તે એક કારણ છે કે મુંબઈથી દિલ્હી જેવા વ્યસ્ત માર્ગમાં ધાંધલ નહીં બને. દરરોજ સેંકડો વિમાનો એકબીજાની પાસેથી પસાર થાય છે, તે દિશા દ્વારા અદ્રશ્ય રીતે ગોઠવાયેલાં હોય છે, વિમાન ગેટ છોડે તે પહેલાં ઊંચાઈ સ્થિર થાય છે.

મને આમાં કંઈક શાંતિથી ફરતું દેખાય છે, એ જ રીતે મને સૂર્યોદય ફરતો જોવા મળે છે. એક આખી સિસ્ટમ આપણી ઉપર શાંતિથી બેઠી છે, ક્યારેય ધ્યાન ખેંચવાનું પૂછ્યા વિના તેનું કામ કરી રહી છે. આપણે બે વિમાનને આપણી વિંડો સીટ પરથી આજુબાજુ માંથી પસાર થતાજોઈએ છીએ અને માની લઈએ છીએ કે આપણે નસીબવાન છેિ. જોકે એવું નથી. આ એક નિયમ છે, જે આપણામાંથી લગભગ કોઈ જાણતું નથી, બીજો વિચાર કર્યા વિના વિમાનમાં આપણે ભોજન પૂરું કરીએ તે દરમિયાન બે વિમાન શાંતિથી આસપાસમાંથી પસાર થાય છે. ફરી આવતા અઠવાડિયે મળીશું...