આટલું બધું... અને હજુ અજાણ્યું!

Published in Gujarat Samachar 26th July 2026

...અને એક ભારતીય પ્રવાસી તરીકે હું અહીં વારંવાર આતિથ્યમાં આવું છું. બંને દેશોમાં મહેમાનનું સ્વાગત કરવું એ કોઈ વ્યાવસાયિક વ્યવહાર નથી,તે સન્માનનો મુદ્દો છે...

બેવર્ષ પહેલાં મારી પુત્રી રાયા તેની પહેલી આંતરરાષ્ટ્રીય ટ્રિપ પર નીકળી હતી. અમે કંઈક અનોખું પસંદ કર્યુંઃ જ્યોર્જિયા. અમેરિકન રાજ્ય નહીં. પણ આ દેશ કૉકેસસ પહાડીઓની કોર પર યુરોપ અને એશિયા વચ્ચે વસેલો છે, જેની મુલાકાત લેવાનું મોટા ભાગના ભારતીય પ્રવાસીઓએ હજુ સુધી વિચાર્યું નથી. પાછળ જોતાં ભારતની બહારની દુનિયા કેવી લાગે છે તેનો પ્રથમ સ્વાદ માણવા માટેપાછળ જોતાં તે એકદમ યોગ્ય પસંદગી હતી.

અમે તિબિલિસી, કાખેતી અને કાઝબેગીનો પ્રવાસ કર્યો. દસ દિવસ પછી શ્રેષ્ઠ પ્રવાસના અનુભવો ક્યાંથી આવે છે તે વિશે મારા વિચાર બદલાઈ ગયા. અહીં હું વારંવાર આવું છું. પૃથ્વી પરની બે સૌથી જૂની વાઇન બનાવતી સંસ્કૃતિઓ ફ્રાન્સ કે ઇટાલી નથી. તે જ્યોર્જિયા અને તેનો પાડોશી આર્મેનિયા છે. ફારાઓ પિરામિડ બનાવી રહ્યા હતા ત્યારે આ બે રાષ્ટ્રો વાઇન બનાવતા હતા, જે રોમન સામ્રાજ્ય બનાવતાં પહેલાં ખ્રિસ્તીબન્યા હતા અને જેની આતિથ્યશક્તિ એટલી સમૃદ્ધ છે કે ભારતીય લગ્નના કેટરર પણ આદરથી શિશ ઝુકાવી શકે છે.

મેં કૉકેસસનો ફક્ત અડધો ભાગ જોયો છે, આર્મેનિયા હજુ પણ મારી યાદીમાં છે, પરંતુ આ વિશ્વના નકશાનો એક રસપ્રદ ખૂણો છે,જેને પ્રવાસીઓએ અવગણવું જોઈએ નહીં. હું તમને શા માટે તે કહીશ.

જ્યોર્જિયાઃ જ્યાં તહેવાર મુદ્દો છે

મારે સુપ્રાથી શરૂઆત કરવી પડશે, કારણ કે કંઈ પણ તમને તેના માટે તૈયાર કરતું નથી. સુપ્રા એ પરંપરાગત જ્યોર્જિયન તહેવાર છે અને એક વાર તમે તેમાં હાજરી આપો પછી તમે દેશને સમજો છો. તમાડા નામનો ટોસ્ટમાસ્ટર ટેબલને વિસ્તૃત ટોસ્ટ્સ દ્વારા પરિવાર, પૂર્વજો, મિત્રતા, જમીન અને મહેમાનો તરફ દોરી જાય છે. ખોરાક ક્યારેય અટકતો નથીઃ ખાચાપુરી,ચીઝથી ભરેલા બેડ એટલા મહત્ત્વપૂર્ણ છે કે સરકાર ફુગાવાની જેમ તેની કિંમત પર નજર રાખે છે; ખિંકાલી, બટાકા અને પનીરના ડમ્પલિંગજેમાં છિદ્ર બનાવવાની, અંદર રસ પીવાની, પછી બાકીનું ખાવાની વિધિ હોય છે, જે સાથે તમારી પ્લેટ પર ગાંઠ રહી જાય છે,જેથી દરેક વ્યક્તિ ગણતરી કરી શકે કે તમે કેટલા ખાધા છે; અખરોટની પેસ્ટ સલાડ, ગિલ્ડ શાકભાજી અને ચર્ચખેલા, મીણબત્તીના આકારની અખરોટ અને દ્રાક્ષની કેન્ડી.

અને તે બધા સાથે વાઇન. જ્યોર્જિયા 8,000 વર્ષથી વાઇન બનાવી રહ્યું છે, જે પૃથ્વી પરની સૌથી જૂની સાતત્યતાભરી વાઇન સંસ્કૃતિ છે,જેમાં ક્વેવરીનો ઉપયોગ થાય છે, જે મોટા માટીનાં વાસણો છે અનેે ભૂગર્ભમાં દફનાવવામાં આવે છે જ્યાં દ્રાક્ષનો રસ છાલઅને બીજનો આથો બને છે, અંબર વાઇન આપે છે. આ શૈલી કૉકેસસની બહાર ભાગ્યે જ અસ્તિત્વમાં છે.યુનેસ્કો આ પદ્ધતિને વિશ્વ વારસા તરીકે સુરક્ષિત કરે છે.

અમે જ્યોર્જિયાના વાઇન પ્રદેશ કાખેતીમાં થોડા દિવસો વિતાવ્યા, જ્યાં આ હકીકતો અંગત બની જાય છે. લગભગ દરેક ઘર પોતાની વાઇન બનાવે છે અને પરિવારની મુલાકાત લેવાનો અર્થ એ છે કે થોડી વાર તેમના ભોંયરામાં રહેવું, તેમના દાદાને દફનાવવામાં આવ્યાતે ક્વેવરીમાંથી વાઇનનો સ્વાદ ચાખવો. આ વાઇન વેચાણ માટે નથી, તે ફક્ત તમારા માટે છે, કારણ કે જ્યોર્જિયામાં મહેમાનને ભગવાન તરફથી ભેટ માનવામાં આવે છે.

તિબિલિસી એક શહેર જેવું લાગે છે જે યુરોપ અને એશિયા વચ્ચે નિર્ણય લઈ શકતું નથી. આથી તેણે બંને પસંદ કર્યાઃ પર્શિયન યુગના જૂના સલ્ફર બાથ રશિયન સમયગાળાની ભાંગી પડેલી આર્ટ નુવુ બાલ્કનીઓમાં બેસે છે અને ચોથી સદીનો કિલ્લો કાચ અને સ્ટીલની આધુનિક આકાશરેખાને સન્મુખ થાય છે.

અને પછી કાઝબેગી. ગેટર કૉકેસસ પર્વતોમાંથી પસાર થતી જ્યોર્જિયન મિલિટરી હાઇવે પરની મુસાફરી મેં અત્યાર સુધી કરેલી સૌથી અદભુત રોડ યાત્રામાંની એક હતી. અંતે ગેર્ગેટી ટ્રિનિટી ચર્ચ છે, જે 2,000 મીટરથી વધુ ઊંચી ટેકરીની ટોચ પર છે,જેની પાછળ માઉન્ટ કાઝબેકનો 5,054-મીટર ગ્લેશિયર છે. રાયા અને હું ફક્ત ત્યાં ઊભા હતાં, વધુ કશું બોલ્યા નહીં. કેટલાક દૃશ્યો તમને ફક્ત અવાચક બનાવી દે છે.

આર્મેનિયાઃ જે દેશમાં હું હજુ સુધી ગયો નથી

હવે બીજો અડધો ભાગ. તે મેં જોયો નથી, પરંતુ તેના વિશે વાંચવાનું બંધ કરી શકતો નથી.

આર્મેનિયા વિશ્વનો પહેલો દેશ હતો, જેણે જ્યોર્જિયા પૂર્વે ઈસવી સન પછી 301માં અને રોમ પૂર્વે ખ્રિસ્તી ધર્મને પોતાનો રાજ્ય ધર્મ બનાવ્યો. તેની રાજધાની યેરેવનની સ્થાપના ઈસવી સન પૂર્વે 782માં થઈ હતી, જે રોમ કરતાં જૂની છે. આખી ક્ષિતિજ મોટા ભાગની યુરોપિયન સંસ્કૃતિ કરતાં જૂના મઠોથી પથરાયેલી છે.

કેટલાક અસાધારણ લાગે છે. ગેઘાર્ડ મઠ આંશિક રીતે ખડકમાં કોતરવામાં આવ્યો છે, જેમાં ખડકમાંથી હોલો રૂમ છે જ્યાં સાધુઓ એક સમયે લગભગ સંપૂર્ણ અંધકારમાં પ્રાર્થના કરતા હતા. વિશ્વની સૌથી લાંબી રિવર્સિબલ કેબલ કાર ધ વિંગ્સ ઓફ ટેટેવ તમને 9મી સદીથી ખીણની ધાર પર વોરોટન ગોર્જમાંથી ટેટેવ મઠ સુધી 5.7 કિલોમીટરનું અંતર કાપીને લઈ જાય છે. અરારત પર્વતની તળેટીમાં આવેલું ખોરવિરાપ, કૉકેસસમાં સૌથી પ્રતિષ્ઠિત દૃશ્ય પ્રદાન કરે છે. સામે મઠ, તેની પાછળ પવિત્ર પર્વત અને વિચિત્ર હકીકત એ છે કે આર્મેનિયાનું સૌથી પવિત્ર પ્રતીક અરારત વાસ્તવમાં તુર્કીમાં સરહદની પેલે પાર આવેલું છે.

ખાદ્ય જ્યોર્જિયા કરતાં અલગ રીતે અસાધારણ છે. જ્યાં જ્યોર્જિયાનો અર્થ ચીઝ અને વાઇન થાય છે ત્યાં આર્મેનિયાનો અર્થ ધુમાડો અને સ્ટોન ફ્રૂટ થાય છેઃ શાકભાજી ખોરોવાટ્સ, દ્રાક્ષના કોલસા પર શેકેલા રીંગણ, ટમેટા અને મરીનો રાષ્ટ્રીય જુસ્સો; લવાશ, માટીના ટોનીર ઓવનની દીવાલો પર લટકાવવામાં આવતા ફ્લેટબેડ, જે યુનેસ્કો હેરિટેજ દરજ્જો પણ ધરાવે છે; ડોલ્મા, ચોખા અને જડીબુટ્ટીઓથી ભરેલા દ્રાક્ષના પાન,ખાપામા (ઉજવણીમાં પીરસવામાં આવતું ભરેલું કોળું), અને જડીબુટ્ટીઓ, અખરોટ, દાડમના મોલાસીસ અને સૂકા જરદાળુ પર બનેલું ભોજન.

અને પછી બાન્ડી આવે છે. અરારત બાન્ડી 1877થી બનાવવામાં આવે છે. 1945માં યાલ્ટા કોન્ફરન્સમાં સ્ટાલિને રાત્રિભોજન પછી ચર્ચિલ પર અરારત ડ્વિનનો ગ્લાસ રેડ્યો અને ચર્ચિલને તે ખૂબ ગમ્યું, જેથી તેમણે વર્ષો સુધી તેમને કેસીસ મોકલ્યા. દંતકથા કહે છે કે ગુણવત્તા પછીથી ઘટી ગઈ, ચર્ચિલે ફરિયાદ કરી અને સ્ટાલિને શોધી કાઢ્યું કે બાન્ડી માસ્ટરને સાઇપીરિયામાં દેશનિકાલ કરવામાં આવ્યો છે.પછી તેને તાત્કાલિક પાછો લાવવામાં આવ્યો. સમય જતાં સાચું હોય કે ખોટું તેનો આત્મા વાસ્તવિક છે અને તમે યેરેવનમાં ડિસ્ટિલરીની મુલાકાત લઈને 70 વર્ષ સુધીના વર્ઝનનો સ્વાદ માણી શકો છો.

બે દેશો, એક વાર્તા

જ્યોર્જિયા અને આર્મેનિયા એકબીજા સાથે સારી રીતે સુમેળ સાધે છે અને હું કોઈ પણ ભારતીય પ્રવાસીને તેમની સાથે મુલાકાત લેવાનું કેમ કહીશ તે જાણી લો.

તેઓ પૃથ્વી પરનાં બે સૌથી જૂનાં ખ્રિસ્તી રાષ્ટ્ર છે. છતાં જ્યોર્જિયા રૂઢિચુસ્ત છે અને આર્મેનિયા એપોસ્ટોલિક છે, જે પોતાના પ્રાચીન માર્ગનેઅનુસરે છે. જ્યોર્જિયન બાજુ જોયા પછી હું જાણું છું કે આર્મેનિયન બાજુ પણ અલગ લાગશે, કારણ કે મારી પાસે તેની સાથે સરખામણી કરવા માટે કંઈક હશે.

બંને દેશો વાઇનની શોધ કરવાનો દાવો કરે છે, પુરાતત્વ તેને સાબિત કરવા માટે જ્યોર્જિયા માટીની બરણીમાં 8,000 વર્ષ જૂના દ્રાક્ષના અવશેષો તરફ નિર્દેશ કરે છે, આર્મેનિયા એરેની-1 ગુફા તરફ, જ્યાં 6,100 વર્ષ જૂની વાઇનરી વાઇન પ્રેસ સાથે સંપૂર્ણ મળી આવી હતી.

બંને નાના છે, જ્યોર્જિયા આયર્લેન્ડ જેટલું છે, આર્મેનિયા બેલ્જિયમ કરતાં નાનું છે. તેથી તમે બંનેને દસથી બાર દિવસમાં આરામથી આવરી શકો છો. બંને એવી રીતે સસ્તા પણ છે જે પશ્ચિમ યુરોપ ભૂલી ગયું હોય તેવું લાગે છે; બે લોકો માટે વાઇન સાથે સંપૂર્ણ જ્યોર્જિયન ભોજન પેરિસમાં એક મુખ્ય કોર્સ કરતાં પણ ઓછો ખર્ચ કરી શકે છે. આર્મેનિયા પણ સસ્તું છે.

અને એક ભારતીય પ્રવાસી તરીકે હું અહીં વારંવાર આતિથ્યમાં આવું છું. બંને દેશોમાં મહેમાનનું સ્વાગત કરવું એ કોઈ વ્યાવસાયિક વ્યવહાર નથી,તે સન્માનનો મુદ્દો છે. જ્યોર્જિયન સુપ્રા તમારા સ્વાસ્થ્ય અને પૂર્વજોને ટોસ્ટ કરીને ભારતીય પરિવાર કોઈને ઘરે કેવી રીતે આવકારે છેતેની નજીક લાગ્યું. જ્યાં સુધી તમે વધુ ખાઈ ન શકો ત્યાં સુધી તમને ખવડાવવાની આર્મેનિયાની આદત પણ પરિચિત લાગશે.

કૉકેસસમાં એક હૂંફ છે જે શિષ્ટાચારથી આગળ વધે છે; તે સાંસ્કૃતિક છે, જે લોકો કેવી રીતે રહે છે તેમાં નિર્માણ થયું છે.ભારતીય પ્રવાસીઓ માટે પહેલા પ્રવાસીઓ અને પછી મહેમાનો તરીકે વર્તે છે, આ પ્રદેશ એક યાદ અપાવે છે કે દુનિયા આ તફાવત ભૂલી નથી.

તમારી સાથે શું રહે છે

હું આ સાથે સમાપ્ત કરીશઃ તમે ફોટોગાફ્સ માટે મુલાકાત લો એવી જગ્યાઓ છે અને મહેસૂસ કરવા માટે મુલાકાત લો એવી જગ્યાઓ છે.

જ્યોર્જિયા એક અનુભૂતિ સ્થળ હતુંઃ કાખેતીમાં એક પરિવારના સેલરમાં માટીના વાસણમાંથી સીધા અંબર વાઇનનો સ્વાદ, ગેર્ગેટીમાં રાયા મારી બાજુમાં ઊભો રહેલો પવન, એક વાર માટે શાંત, આઠ વાગ્યે સુપ્રા સાથે શરૂ થયેલો અને મધ્યરાત્રિએ સમાપ્ત થયેલો, તમાડાનો અંતિમટોસ્ટ હજુ પણ મારા કાનમાં ગૂંજી રહ્યો છે.

મને શંકા છે કે આર્મેનિયા એ જ હશેઃ ખડકથી કોતરેલા મઠમાં ગૂંંજતો એક સ્તોત્ર, સૂર્યોદય સમયે માઉન્ટ અરારત, અશક્ય રીતે મોટો,અશક્ય રીતે નજીક, બાન્ડીનો ગ્લાસ જેમાં સદીનો ઇતિહાસ છે.

મેં અડધો ભાગ જોયો છે. બીજો અડધો ભાગ રાહ જોઈ રહ્યો છે અને આ એવી જગ્યાઓ છે જે રાહ જોવાનું જાણે છે. તેઓ 8,000 વર્ષથી અહીં છે. આવતા અઠવાડિયે મળીશું....