દ સિલ્ક રોડ સિટીજ

Published in Gujarat Samachar 12th July 2026

...તે ભારતના ભાગોથી સીધી ફ્લાઇટ દ્વારા ફક્ત અઢી કલાક દૂર છે, જે આપણામાંથી મોટા ભાગના લોકોને ક્યારેય જોવાનું કહેવામાં આવ્યું નથી...

અ મે થોડા અઠવાડિયા પહેલાં ટ્રાન્સ-સાઇબેરિયન એક્સપ્લોરર ટુર શરૂ કરી હતી. તે પહેલાં લગભગ બે મહિના સુધી હું અને મારી ટીમ વિશ્વના એવા ભાગના નકશાનો અભ્યાસ કરવામાં વ્યસ્ત હતાં જેના વિશે મોટા ભાગના ભારતીય પ્રવાસીઓ ખરેખર ક્યારેય વિચારતા નથીઃ મંગોલિયા, સાઇબેરિયા, રશિયન દૂર પૂર્વ અને આઠ સમય ઝોનને પાર કરતી જૂની સોવિયેત રેલવે લાઇન.

તમે આવા સ્થળનું સંશોધન કરો છો ત્યારે તમે બાજુમાં ખેંચાતા રહો છો, કારણ કે ત્યાંનો દરેક પ્રદેશ ત્રણ અન્ય પ્રદેશોની બાજુમાં છેજેને તમે ક્યારેય જોવાનું વિચાર્યું ન હતું. આ રીતે ઉઝબેકિસ્તાન વારંવાર મનમાં આવતું રહ્યું. તે ટ્રાન્સ-સાઇબેરિયન રૂટ પર નથી. તેને રેલવે સાથે કોઈ લેવાદેવા નથી, પરંતુ જ્યારે હું સંપૂર્ણપણે અલગ ટુર બનાવી રહ્યો હતો ત્યારે તે દરેક સંબંધિત શોધ, દરેક જૂના સિલ્ક રોડ નકશા અને સેંટ્રલ એશિયા વિશેની દરેક વાતચીતમાં દેખાતું રહ્યું.

ચાર કે પાંચ વખત આ બન્યું તે પછી મેં તેને અવગણવાનું બંધ કર્યું અને ઉઝબેકિસ્તાનને યોગ્ય રીતે જોવાનું શરૂ કર્યું. હમણાં ઉઝબેકિસ્તાન ભારતીય પ્રવાસી ઓના રડાર પર ભાગ્યે જ દેખાય છે. તે ગોવા-બાલી- થાઇલેન્ડ વાતચીતનો ભાગ નથી. તે યુરોપ વાતચીતનો ભાગ નથી. જ્યોર્જિયા કે આર્મેનિયા જે રીતે "ઓફફબીટ ડેસ્ટિનેશન વાતચીતનો ભાગ પણ નથી. આજે હું આ જ વાત કરવા માગું છું. સેંટ્રલ એશિયાનો એક આખો ભાગ ત્યાં બેઠો છે. તે ભારતના ભાગોથી સીધી ફ્લાઇટ દ્વારા ફક્ત અઢી કલાક દૂર છે, જે આપણામાંથી મોટા ભાગના લોકોને ક્યારેય જોવાનું કહેવામાં આવ્યું નથી.

શું બદલાયુંઃ થોડાં વર્ષો પહેલાં સુધી ઉઝબેકિસ્તાનની મુલાકાત લેવી ખરેખર મુશ્કેલ હતી. વિઝા મેળવવો એક લાંબી પ્રક્રિયા હતી, પ્રવાસન સુવિધાઓ મર્યાદિત હતી અને દેશમાં પહોંચવાનો અર્થ કોઈ બીજા શહેર દ્વારા મુશ્કેલ જોડાણ હતું.

આજે ભારતીયોને હજુ પણ વિઝાની જરૂર છે, પરંતુ તે હવે ઈ-વિઝા છે, દૂતાવાસ સુધી લાંબા થવાની જરૂર નથી. તમે ઓનલાઈન અરજી કરો છો. તમારા પાસપોર્ટનું સ્કેન અપલોડ કરો, ફી ચૂકવો અને મંજૂરી સામાન્ય રીતે બેથી ત્રણ કામકાજના દિવસોમાં આવે છે.

ફ્લાઇટ્સમાં પણ સુધારો થયો છે. દિલ્હી અને મુંબઈ બંને પાસે હવે તાશ્કંદ માટે સીધી ફ્લાઇટ્સ છે, જે ફક્ત અઢી કલાક લે છે, જે મોટા ભાગના યુરોપમાં ઉડાણ ભરવા કરતાં ઓછી છે. ઇન્ડિગો, એર ઇન્ડિયા અને ઉઝબેકિસ્તાન એરવેઝ આ રૂટ પર ઉડાણ ભરે છે. થોડા મહિના પહેલાંએર ઇન્ડિયાએ ઉઝબેકિસ્તાન એરવેઝ સાથે કોડશેર કરાર પણ શરૂ કર્યો હતો જેમાં દિલ્હી, મુંબઈ અને મોસમી ગોવા સેવાનો સમાવેશ થાય છે. આમાં થ્રુ - ચેક્ડ બેગેજ અને સમરકંદ, બુખારા અને ખીવા સુધીનાં આગળનાં જોડાણોનો સમાવેશ થાય છે. આ બધું એક જ ટિકિટ પર થાય છે. સામાન્ય રીતે આ પ્રકારનું કનેક્ટિવિટી અપગ્રેડ ફક્ત ત્યારે જ થાય છે જ્યારે કોઈ ગંતવ્ય પહેલાથી જ લોકપ્રિય થઈ જાય.અહીં તે વહેલું આવી ગયું છે.

જમીન પરના માળખામાં પણ એટલો જ સુધારો થયો છે. જૂના કારવાન્સેરાઈસ (એક સમયે સિલ્ક રોડ પર આવેલા વેપારી ગેસ્ટહાઉસ) ખરેખરઉત્તમ બુટિક હોટેલમાં ફેરવાઈ ગયા છે. અંગ્રેજી બોલતા માર્ગદર્શકો હવે શોધવામાં સરળ છે. આમાંથી કોઈ પણ એક દાયકા પહેલાં વિશ્વસનીયરીતે અસ્તિત્વમાં નહોતું. તે આજે અસ્તિત્વમાં છે અને પરિણામે એક એવો દેશ છે જે આટલા સુંદર ઐતિહાસિક સ્થળ સાથેનો ખુલ્લો, મુસાફરી કરવા માટે સરળ અને હજુ પણ લગભગ સંપૂર્ણપણે ભીડ વગરનો લાગે છે.

છેલ્લો મુદ્દો એ છે જે ખરેખર સમય વિશે મારા વિચારને બદલી નાખે છે. મેં વિશ્વભરમાં ઘણા મુખ્ય વારસાગત સ્થળોની મુલાકાત લીધી છે, જેથી જાણી શકાય કે યુનેસ્કોની કોઈ જગ્યા "શોધ થાય છે ત્યારે શું થાય છે. તમે તેને ત્રણ ટુર બસો અને લાંબી કતાર સાથે શૅર કરો છો.મેં જે સાંભળ્યું છે તેની પરથી સમરકંદનો મુખ્ય ચોક હજુ પણ તે તબક્કે નથી. કોઈ જગ્યા ટ્રેન્ડિંગ શરૂ થાય પછી તે વિંડો લાંબા સમય સુધીખુલ્લી રહેતી નથી અને ઉઝબેકિસ્તાન તેની ધાર પર છે.

સમરકંદઃ સમરકંદ એ નામ છે જે મોટા ભાગના લોકોએ અસ્પષ્ટ રીતે સાંભળ્યું છે. સામાન્ય રીતે તે "સિલ્ક રોડ શબ્દો સાથે વધુ જાણ્યા વિના જોડાયેલું છે. સદીઓથી તેણે આ પ્રતિષ્ઠા જાળવી રાખવાનું કારણ રેગિસ્તાન છે, જે 1420 અને 1660ના દાયકા વચ્ચે બનેલી ત્રણ વિશાળમદરેસાઓ (ધાર્મિક શાળાઓ) દ્વારા ત્રણ બાજુથી ઘેરાયેલો ચોક છે.

ત્રણ મદરેસા પોતપોતાનું વ્યક્તિત્વ ધરાવે છે. શેર-ડોર સૌથી અસામાન્ય છે. તેની આગળની દીવાલ પર વાઘ અને માનવ ચહેરાઓના મોઝેક છે, જે ઇસ્લામિક સ્થાપત્યમાં ખૂબ જ દુર્લભ છે. એક પરંપરા જે લગભગ હંમેશાં લોકો અથવા પ્રાણીઓને બતાવવાનું ટાળે છે. સદીઓ પહેલાં અહીં કોઈએ તે નિયમ તોડ્યો હતો અને કોઈ પણ તેની પર આવું શા માટે થયું તે બાબતે સંપૂર્ણપણે સહમત નથી.

જો રેગિસ્તાન પોસ્ટકાર્ડ છબિ છે તો શાહ-ઈ-ઝિંદા એવી જગ્યા છે જ્યાં હું એવી વ્યક્તિને મોકલીશ જે ખરેખર કંઈક અનુભવવા માગે છે. ફક્ત ફોટો ખેંચવા માટે નહીં. તે શાહી કબરોની એક શેરી છે, જે ઘણી સદીઓ જૂની છે, જેમાં વાદળી, લીલો અને ટર્કોઈસ રંગમાં ટાઇલ વર્ક છે,જેથી તે ભાગ્યે જ હાથથી બનાવેલા દેખાય છે. તે મુખ્ય ચોક કરતાં ઓછું પુનઃસ્થાપિત છે, જે તેને વધુ રફ, વધુ પ્રામાણિક લાગણી આપે છે.

ગુર-એ-અમીર વિજેતા તૈમુરની કબર છે. તે નાની છે, પરંતુ હજુ પણ તમારા સમયના એક કલાક માટે યોગ્ય છે. તેનો પાંસળીવાળો ટર્કોઈસ ગુંબજની ડિઝાઇનમાં એવી બારીકાઈ છે, જેણે શાંતિથી સમગ્ર વિશ્વમાં પ્રવાસ કર્યો છે. તમે ઇસ્તંબુલની મસ્જિદો દ્વારા આગ્રાના તાજમહેલ સુધીતેનો પ્રભાવ જોઈ શકો છો. સેંટ્રલ એશિયામાં 15મી સદીના મકબરા સામે ઊભા રહેવું અને ભારતીય રૂપિયાની નોટ પર તમે જે ડિઝાઇન જોઈનેમોટા થયા છો તે જ ડિઝાઇનને ઓળખવી એ એક વિચિત્ર અનુભૂતિ છે.

બુખારાઃ સમરકંદ ભવ્યતામાં જીતે છે, પરંતુ જો મારે વધારાની રાત ક્યાંક વિતાવવાની હોય તો હું તેને પસંદ કરીશ. હું કોઈ ખચકાટ વિના બુખારા પસંદ કરીશ. સમરકંદનું જૂનું શહેર ગમે તેટલું ભવ્ય હોય છતાં એવું લાગે છે કે તે મુલાકાતીઓ માટે જ અસ્તિત્વમાં છે. બુખારાનું જૂનું શહેર હજુ પણ એક એવી જગ્યા છે જ્યાં લોકો ખરેખર વસવાટ કરે છે.

900 વર્ષ જૂના મિનારા (ટાવર)થી માત્ર બે શેરીઓ દૂર ધોયેલાં કપડાં સૂકવવા માટે લટકાવાય છે. દુકાનદારો એવા વ્યવસાયો ચલાવે છેજેનો પર્યટન સાથે કોઈ સંબંધ નથી.

કાલોન મિનારા તેના હાર્દમાં છે. તે 1127માં બન્યા છે. એક વાર્તા (કદાચ સાચી, કદાચ આઠ સદીઓથી ચાલતી આવતી સારી વાર્તા) છેકે જ્યારે ચંગીઝ ખાનની સેનાએ 1220માં બુખારાનો નાશ કર્યો ત્યારે તેણે આ મિનારા તરફ જોયું અને તેને બચાવવાનો આદેશ આપ્યો.એવું કહેવાય છે કે આ એકમાત્ર રચના છે જેના પ્રત્યે તેણે આ પ્રકારનો આદર દર્શાવ્યો હતો. સાચું હોય કે ન હોય,આ મિનારો નવસો વર્ષ પછી પણ ઊભો છે અને તે તેનો પૂરતો પુરાવો છે.

જોકે મારું પ્રિય લ્યાબી-હૌઝ છે, જે જૂના શહેરની મધ્યમાં 17મી સદીનો પુલ છે. તે મલબેરીનાં ઝાડ અને ઓપન-એર ટી હાઉસીસથી ઘેરાયેલો છે. સાંજે એક વાર ડે-ટ્રિપર્સ નીકળી જાય છે ત્યારે ચોક સ્થાનિક પરિવારોથી ભરાઈ જાય છે. બાળકો દોડતા હોય છે, વૃદ્ધ પુરુષો ચા પર ચેસ રમે છે, જે રમત કરતાં પણ વધુ સમય લે છે. તે એવી જગ્યા છે જે તમને વીસ શાંત મિનિટોમાં દેશ વિશે વધુ કહે છે જે મોટા ભાગના સ્મારકોતમને એક કલાકમાં કહેતા હોય છે.

ખીવાઃ ખીવા એ શહેર છે જ્યાં લોકો સૌથી વધુ ટાળવાનું પસંદ કરે છે, કારણ કે ત્યાં પહોંચવું સૌથી મુશ્કેલ છે. ઉર્ગેન્ચના નજીકના એરપોર્ટથી 30 મિનિટની ટેક્સી સવારી અથવા બુખારાથી લાંબી રસ્તા માર્ગે મુસાફરી. પણ તેને ટાળવું મોટી ભૂલ હશે. ઇચોન-કાલા નામનું આંતરિકદી વાલવાળું શહેર તે વિશ્વમાં ગમે ત્યાં સૌથી સંપૂર્ણ રીતે સચવાયેલા ઐતિહાસિક શહેરી કેન્દ્રમાંનું એક છે. દીવાલો, મિનારા, મસ્જિદો અને જૂના કારવાંસેરાસ હજુ પણ ઊભા છે. તે એટલા અકબંધ છે કે આખું સ્થળ પરિપૂર્ણ વાસ્તવિક લાગે છે.

મને કાલ્ટા માઇનોર યાદ રહી ગયું. આ એક ટૂંકો, પહોળો, ઇરાદાપૂર્વક અધૂરો ટર્કોઈસ મિનારો છે. તે વિશ્વનો સૌથી ઊંચો મિનારો બનવાનો હતો, જ્યાં સુધી તેને બનાવવાનો આદેશ આપનારા રાજા 1855માં બાંધકામ દરમિયાન મૃત્યુ પામ્યા નહીં. કોઈએ ક્યારેય આ પ્રોજેક્ટ પાછો ઉપાડ્યો નહીં. તે એકસો સિત્તેર વર્ષથી ત્યાં અડધો બંધાયેલો છે અને કોઈક રીતે મોટા ભાગના પૂર્ણ થયેલા સ્મારકો કરતાં અધૂરો હોવાને કારણેવધુ આકર્ષક લાગે છે.

એક એવો દેશ જેની સફર કરવી રહીઃ આમાંથી કોઈ પણ ટ્રાન્સ-સાઇબેરિયન એક્સપ્લોરર સાથે સીધું જોડાયેલું નથી અને હું ત્યાં ખરેખર નથી તેવી લિંક બનાવવાને બદલે તેના વિશે પ્રામાણિક રહેવા માગું છું. તે મને સંશોધન કેવી રીતે કાર્ય કરે છે અને કદાચ સામાન્ય રીતે પ્રવાસીઓ માટે શોધ કેવી રીતે કાર્ય કરે છે તે વિશે કહે છે.

તમે એક બાબત શોધી રહ્યા છો (આ કિસ્સામાં સાઇબેરિયા થઈને રેલવે) અને તમને આકસ્મિક રીતે એક એવો દેશ મળે છે,જેણે શાંતિથી તેના દરવાજા ખોલી નાખ્યા છે, તેનું માળખાગત બાંધકામ કર્યું છે અને હજુ પણ મંગળવારે સવારે તેનો સૌથી મોટો ચોકલગભગ ખાલી છે. તે સંયોજન (વાસ્તવિક ઇતિહાસ, વાસ્તવિક સુલભતા અને ખૂબ ઓછી ભીડ તમારું ધ્યાન ખેંચવા માટે સ્પર્ધા કરે છે)એક વાર વાત બહાર આવે તે પછી કાયમ રહેતું નથી.

હું મંગોલિયામાં ટ્રેન શોધવા ગયો હતો. બીજા બધાને પણ તે ખબર પડે તે પહેલાં હું લોકોને દેશમાં મોકલીશ એવું વિચારતો પાછો આવ્યો. આવતા અઠવાડિયે ફરી મળીશું...